Шагналтаны хүүхдүүд шагналтан болсон долоон тохиолдолыг түүх мэддэг билээ. Мөн гэр бүлийн хос шагнагдсан гурван тохиолдол байдаг.

Пьер Кюри, Мария Склодовская Кюри гэсэн алдартанууд хамгийн алдартай нь яриангүй мөн. Энэ эхнэр нөхөр хоёр 1903 онд “цацраг идэвхит үзэгдлийг судалсаныхаа төлөө” физикийн салбарт шагналхүртсэн бтлээ. Тэд зөвхөн шинжлэх ухаанд нээлт хийгээд зогсоогүй, бэрхшээлийг даван туулж, зорилгодоо хүрэхийн тулд үнэхээр шантралгүй зүтгэсэн юм. Пьер, Мария хоёр дөрвөн жилийн турш хөсөр хаягдсан, хаагуураа л бол хаагуураа салхи нэвт үлээсэн саравчин дотор хэдэн тонн ураны хүдэр боловсруулан байж граммын аравны нэг доли хэмжээний цэвэр цацраг анх удаа гарган авсан аж.  Мария түүхэнд анхны эмэгтэй шагналтан болсон юм. Харин тэрээр 1911 онд хоёр дахь удаагаа Нобелийн шагналыг хүртсэн бөгөөд энэ удаад химийн салбарынхыг хүртжээ. Тэрээр зөвхөн уг шагналыг хоёронтаа хүртсэн анхны хүн болоод зогсоогүй, өнөөг хүртэл цорын ганц хоёр удаагийн шагналтан хэвээр байгаа билээ. ( Дашрамд дурдахад, уг шагналыг бий болгосноос хойшхи 106 жилийн хугацаанд физикийн салбарт 180 гаруй эрдэмтэн шагнагджээ.

Тэдний дотор Мария Склодовская- Кюригаас гадна зөвхөн ганц эмэгтэй байгаа нь герман гаралтай америк эмэгтэй Мария Гепперт-Майер юм ). Харин 1935 онд “шагналтны замыг” алдарт хосын охин, хүргэн- Ирен Жолио-Кюри, түүний нөхөр Фредерик Жолио нар шууд үргэлжлүүлж, “Хими” – ийн номинацид шагнал хүртсэн юм. Тэд шинэ цацраг идэвхит элементүүдийг синтезлэснийхээ төлөө уг шагналыг хүртжээ. Тэгэхдээ Ирен нь гэр бүлийхээ хүёр дахь үедээ Нобелийн шагнал давтан хүртэж чадсан анхны бөгөөд одоогоор цорын ганц охин, түүнчлэн эцэг, эх хоёр нь хоёулаа шагнагдсан цорын ганц шагналтан юм. Харамсалтай нь, эх охин хоёрын ертөнцөөс хальсан шалтгаан нь ч адилхан бөгөөд хоёулаа судалгааны ажлынхаа явцад цацраг идэьхит туяаны доз хэмжээ хэт их нөлөөлсний улмаас цагаан бөөм устах хурц өвчнөөр өвчлөн нас баржээ.
Нобелийн шагналын түүхэнд бас нэг гэр бүлийн хос нэрээ мөнхлөн үлдээсэн байдаг. Энэ бол гликогенийг синтезлэснийхээ төлөө физиологи, анагаах ухааны салбарын уг шагналыг 1947 онд нэг зэрэг хүртсэн австр-америкийн биохимич Карл Кори, Герта Кори нар юм.

Мөн эцэг хүү хоёр энэ шагналыг нэг зэрэг хүртсэн тохиолдол бас Нобелийн шагналын түүхэнд байв. Тухайлбал, 1915 онд Английн физикч Цильям Генри Брегг, түүний бутач хүү Уильям Лоренс Брегг нар уг шагналыг хүртжээ. Тэгэхдээ Лоренс Брегг нь бам нэг дээд амжилт тогтоосон бөгөөд тэрээр 25 насандаа шагнагдсан амжилтыг одооч хэн чэвдэж чадаагүй байна. Энэ бол үнэхээр ховорхон тохиолдол. Эцэ, хүү хоёрын шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр ч багагүй  сонирхол татдаг юм. Эдгээр эрдэмтэн талстлагийг рентгений аргаар мудлах явцдаа бодисын цоо шинэ бүтцийг буюу ионын бүтцийг нээжээ. Нэлээд олон бодис урьд тааварлаж байсанчлангаар молекул огт агуулдаггүй, харин цэнэгтэй атомууд бүлэг-ионууд болдог нь тодорхой болжээ. Тухайлбал, бидний өдөр тутам хэрэглэжбайдаг хоолны давс огт молекулын бүтэцгүй бодис гэдгийг өнөөдөр хараахан бүгд мэддэггүй. Энэ хоёр шагналтан рентген спектрометр зохион бүтээж, орчин үеийн рентгенийн кристаллографын үндсийг тавьжээ.

Гэвч он дарааллыг чанд баримтлан авч үзвэл Бреггийн гэр бүлээс бүүр өмнө 1906 онд физикийн салбарын шагналыг английн эрдэмтэн Жозеф Жон Томпсон хүртсэн юм. Тэгэхдээ хэрвээ Бреггэд тохиолдсон нөхцөл байдлыг эс тооцвол энэ нь өөрийн бутач хүүхдийг ялгуусан амжилт үзүүлэх хүртэл эцэг нь амьд мэнд байж, хүүгийнхээ шагнал хүртэх ёслолд оролцож чадсан цорын ганц тохиолдол байжээ. Энэ нь эцгийнх нь хувьд шагналтан болсон хүүгийнхээ нэг адил хамгийн аз жаргалтай мөч байсан нь лавтай.
1922 он атомын бүтцийн талаархи орчин үеийн онолыг үндэслэгч, Данийн аугаа их физикч Нильс Борын амдралд давхар баяр хөөр авчирсан гайхамшигт жил болжээ. Тэр жил тэрбээр Нобелийн шагналтан болсоны зэрэгцээгээр дөрөвдэх хүү Оге ( зургаан хүүгийн нэг болох) нь төрсөн бөгөөд энэ хүү нь аугаа их эрдэмтэн эцгийнхээ амжилтыг 53 жилийн дараа, 1975 онд давтсан түүхтэй. Харамсалтай нь физикч хүүгээ Нобелийн шагналын оргилд хүрэх мөчид амьд мэнд байх хувь дутжээ. 1924 онд шагналтан болсон Шведийн физикч Карл Манне Сигбан ч хүүгийнхээ алдарт хүрсэн тэр өдрөөс хэдхэн хоногийн өмнө насан өөд болжээ. Тэрээр 1978 онд таалал төгссөн бол “хүү” –физикч Кай Манне Сигбан нь гурван жилийн дараа, 1981 онд уг шагналыг хүртжээ. Тэгэхдээ хоёр шагналтан хоёулаа спектроскопын аргыг боловсруулсаныхаа төлөө энэхүү шагналыг хүртжээ. Эцэг нь рентгенийн, харин хүү нь цахилгаан спектроскопын аргуудыг тус тус боловсруулсан аж. Түүнээс гадна тухайн тохиолдолд бас нэг өвөрмөц дээд амжилт тогтоогдсон нь эрдэмтдийн эхний ба хоёр дахь үеийнхэний шагналын хоорондын зай  түүхэнд хамгийн их буюу 57 жил байсан явдал юм.

1929 онд шагналын бас нэгэн аян болжээ. Ферментүүдийн судалгааны талаар Шведийн химич, биохимич Ханс Эйлер-Хельпин уг шагналын цолыг хүртжээ. Харин “Физиологи ба анагаах ухаан”-ы номинацид олгосон шагналыг нь түүний хүү Улоф Фон Эйлерт 1970 онд гардуулжээ. Энэ бол “ хүүхэд” нь эцгээсээ өөр шинжлэх ухааны салбарын бүтээлийн шагнал хүртсэнанхны тохиол болжээ. Улоф Эйлер нь эмч мэргэжилтэй бөгөөд мэдрэлийн импульсийг болон түүний үйл явцад түлхэц өгдөг бодисуудыг дамжуулах процессыг судладаг хүн байжээ.

Эцэст нь 2006 онд эцэг эхийнхээ шинжлэх ухааны гавъяаг давтсан хүүхдүүдийн жагсаалт дахин нэмэгдэв. Нобелийн шагналын түүхэн дэх шагналтны долоо дахь шагналтан – “хүүхэд” нь америкийн 59 настай эрдэмтэн Рожер Корнберг болсон бөгөөд тэрээр “генетикийн мэдээллийн эд эсүүдээр хуулбарлах механизмыг судласны” төлөө химийн салбарын уг шагналыг хүртжээ. Түүний эцэг Артур Корнберг 1959 онд 47 насандаа мөн генетикийн салбар дахь бүтээлийнхээ төлөө “Физиологи ба анагаах ухаан” –ы номинацийн Нобелийн шагнал хүртсэн юм.  Тухайн тохиолдолд шагнагдсан нөхцөл байдал нь өөр өөр номинацид давтагдсан боловч эцэг хүү хоёрын судалгааны салбар нь холбоотой юм.

99 жил шагналаа хүлээсээр

Нобелийн шагналыг хүртсэн анхны Оросын иргэн бол академич Иван Павлов. Тэрээр уг шагналыг 1904 онд, мэдээж, “Физиологи ба анагаах ухаан” –ы номинациар хүртсэн билээ. Үүнээс дөрвөн жилийн дараа, 1908 онд түүний амжилтыг Оросын анагаах ухааны өөр нэг суутан Илья Мечников үргэлжлүүлсэн юм. Харин цааш нь манай эрдэмтэдийг шагнах тухайд завсарлага болж, өнөөгийн байдлаар 99 жил болж байна. Энэ хугацаан уг шагналыг америкийн зуу орчим эрдэмтэн-эмч нар хүртээд байгаа. Мэдээж, тэднээс маш олон хүн дэлхийн янз бүрийн орны цагаач иргэд байгаа. Гэвч Нобелийн шагналын түүхэн дэх ийм урт хугацаанд манай эрдэмтэн-эмч нараас нэг нь ч шагнагдаагүй нь ямар боловч гайхаш төрүүлнэ. Анагаах ухааны салбарын Нобелийн шагналыг хүртээхдээ чухамдаа генетекчид, биохимичид, дархлаа судлаачдын гавъяаг үндсэнд нь үнэлж цэгнэсэн байдаг. Гэлээ гэхдээл тэр цагаас хойш олон жил өнгөрчээ. Гэтэл манай оронд хичнээн анагаах ухааны салбарт хичнээн олон хүрээлэн, хичнээн олон академич, академийн сурвалжлагч гишүүн , энд профессоруудыг дурдахаа больё лдоо, өдгөө ажиллаж байгаа билээ.

Дашрамд дурдахад, манайд эмэгтэй эмч нар хичнээн олон байна вэ. Гэтэд 1901 оноос хойш өнгөрсөн 107 жилийн хугацаанд Оросын ганц ч эмэгтэй нэг ч номинацид Нобелийн олимпын оргилд хүрч чадаагүй нь гайхмаар.

Анагаах ухаан байтугай эх орны химийн нөхцөл байдал ч дээрхээс дутуугүй гайхаш төрүүлнэ. Энэ салбар манай орны ердөө ганц иргэн, академич Николай Семенов л 1956 онд уг шагналыг хүртсэн билээ. Гэтэл энэ номинацид шагнагдсан хүмүүсийн тоо өнөөгийн байдлаар 150орчим болжээ.

Харин физикийн салбарт манайх одоо арав гаруй шагналтантай болоод байгаа. Тэднээс нэрлэвэл, энэ шинжлэх ухаанд хамгийн их нэрд гарсан Игорь Тамм, Илья Франк, Лев Ландау, Петр Капица хийгээд бусад нэртэй эрдэмтэд. 2003 оны шагналтны энэ алдартай жагсаалд академич – физикч Виталий Гинзбург, Алексей Абрикосов нарын нэрс нэмэгджээ. Тэгэхдээ Виталий Лазаревич Гинзбург нэн өндөр насандаа буюу 87 насандаа хүртсэн ба уг шагналын эзэн хамгийн залуу шагналтан Уильям Лоренс Бреггтэй харьцуулбал 62 жилийн зайтай байгаа юм.

Энэ дүр зургийг бүрэн хэмжээгээр харуулъя гэвэл шагнал хүртэх үеийн насны “дээд амжилт” тогтоосон эзэн нь 2002 онд 88 насандаа энэхүү шагналыг хүртсэн америкийн физикч Раймонд Чарльз Дэвис болсныг энд тэмдэглэвэл зохино. Харин энэ Нобелийн шагналтан 2006 онд 92 насандаа Ороёын шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүн болсон юм.

“Шагналын талбар” дахь манай эрдэмтдийн амжилт ХХI зуунд Нобелийн рейтенгээр авч үзвэл чамлахааргүй. Гэвч 1901 оноос 2007 он дуусталхи хугацаанд АНУ-ын эрдэмтэд 250 гаруй шагнал хүртсэн байхад Орос дөнгөж 14-ийг хүртсэн байгааг бид дээр дурдсан.

Гэхдээ шагнал хүртсэн эрдэмтдийн дотор Оросоос гаралтай хүмүүс бас байсан. Жишээ нь, стрептомициныг (сүрьеэгээр өвчилсөн мянга мянган хүнийг аварсан эм) анх нээсэн Зельман Ваксман, халуун динамикийн процессыг судалсан бельгийн судлаач Илья Пригожин, америкийн эдийн заагч Василий Леоньев, Саймон Кузнец нар байна. Гэвч тэд Оросыг бүүр залуудаа, тэр байтугай хүүхэд насандаа орхин явцгаажээ. Тухайлбал, Илья Пригожин байна. Тийм болохоор тэднийг Оросын шагналтан хэмээх аргагүй бизээ.

Эрдэм – Их Хүч сэтгүүлээс авав.
Харилцах хаяг:
316627, 99786401
davinch@mcscom.mn
davaasuren@yahoo.com

Tweet This Post

Шагнал хүртээгүй хүмүүсийн дотор Жеймс Жойс, Марсель Пруст зэрэг дэлхийн утга зохиол дахь бүхэл бүтэн чиглэлийг үндэслэсэнхүмүүс, ХХ зууны хамгийн сонгомол зохиолчид байв. 1922 үнд Жойсын бичиж нийтлүүлсэн “ Улисс “ бол дараачийн бүх үргэлжилсэн үгийн зохиолд, тэр бүү хэл, утга зохиолын онолд яриангүй нөлөө үзүүлсэн билээ. Прустын “ Алдсан цагийн эрэлд “ нэртэй алдарт цуврал бүтээл нь өнгөрсөн зууны зохиолчидын лоонхийн нь уран бүтээлд тусгалаа олсон юм. Гэтэл Пруст 1919 онд Гонкуровын шагнал хүртэж, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөнөөсөө хойш ердөө гуравхан жил амьдарчээ.(Дашрамд хэлэхэд, түүний романууд зохиолчийн нас нөхцөснөөс хойш 5 жилийн турш хэвлэгдсээр байжээ). Нобелын хороо утга зохиолд Прустын оруулсан хув нэмрийн бүхий л ач холбогдолыг үнэлж цэгнэж амжсангүй. Харин Жойс “Улисс” –аа туурвин гаргаснаас хойш 19 жил амьд мэнд байж, 1941 онд нас нөхцажээ. Гэтэл Шведэд энэ сонгомол зохиолчийг  яагаад “анзаараагүй” юм бол? Заримдаа уналтын домогт дуун хэмээн нэрлэгддэг байсан түүний романы гоо сайхны чиглэл Стокгольмд таалагдаагүй гэсэн яриа ч гарчээ. Тийм эсэх нь бүү мэд, гэхдээ өнгөрсөн зууны хамгаас том  нэг сонгомол зохиолчийг Нобелийн хороо тийнхүү Толстойн нэг адилаар анзааралгүй өнгөрүүлчихжээ.

Мөн Шведийн академчид Франц Кафкад ч үүн шигээ ханджээ. Кафка  хэдийгээр амьд ахуй цагтаа төдийлөн нэрд гараагүй ч Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш “Процесс” , “Цамхаг” , “Хувиралт” зэрэг уран бүтээлүүд нь түүнд дэлхийд дуурсах алдрыг авчирсан юм.

Хэрэв Оросын утга зохиолын хувьд ярих юм бол анхны шагналтан нь 1933 онд их зохиолч Иван Бунин болсон юм. Тэрээр тэр үед эх орноосоо алсад олон жил амьдарсан билээ. Шагналд нэр дэвшүүлэх нэг арга нь урдь шагнагдсан хүмүүсийн санал байсан нь тодорхой юм. Бунин өөртэйгөө цуг цагаачлан амьдарч байсан хамгийн ойрын анд Марк Алдановын нэрийг шууд дараа жил нь нэр дэвшүүлж байжээ. Иван Алекссеевич түүнийг “ оросын утга зохиолын сүүлчийн баатар” гэж нэрлэсэн байдаг. Хожим нь Бунин түүний нэрийг 7-8 удаа боловч шагналаа хүртээгээгүй юм. Набоков “Өөр эрэгт” гэдэг бүтээлдээ Алдановын тухайд “нэвтэрхий улаантан” , дэвшилд итгэдэг энэрэнгүй үзэлтэн хэмээн үнэлжээ. Түүний уран бүтээлүүдийг дэлхийд 24 улсын хэлээр орчуулан хэвлэжээ.

Мөн яг ийм хувь заяа бидний дээр дурдсан Владимир Набоковт тохиожээ. 70-аад онд тэрээр уг шагналыг бодитой хүртэх хамгийн боломжтой хүмүүсийн тоонд нэрлэгдэж байв. Гэвч Владимир Владимирович шагнагдаж чадалгүйгээр нөгөө ертөнцөд хальсан юм.

ХХ зууны дэлхийн утга зохиолын олон нэрт мастерууд ч Нобелийн оддын цагийг хүлээж чадалгүй насан өөд болцгоосон билээ. Тдэний дотор Кобо Абэ, Макс Фриш, Хорхе Луис Борхес, тэр байтугай өнгөрсөн зууны хамгийн том нэг зохиолч, Английн хийгээд дэлхийн утга зохиолын гарцаагүй сонгодог зохиолч  Грэм Грин байжээ. XIX , ХХ зууны утга зохиолыг хооронд нь холбосон А.П.Чехов (1904 онд нас барсан), Марк Твен (1910 он ), Генрик Ибсен (1906 он) нарын зэрэг зохиолчдыг эс хэллээ гэхэд эдгээр утга зохиолын аугаа их хүмүүсийн альных нь ч уран бүтээлийг  бүрэн хэмжээгээр үнэлж цэгнэх боломж нобелийн хороонд байгаагүй гэж хэн ч хэлж чадахгүй. Гэтэл эдний хэн нь ч бүрнээ хүртвэл зохих энэ шагналаа хүлээх нас нь хүрсэнгүй.

Гэтэл очиж очиж Уинстон Черчилль утга зохиолын энэ шагналыг хүртчихсэн байгаа юм даа. “Түүхэн болоод намтарчилсан шинжтэй уран бүтээл туурвисан гарамгай гавъяаг нь үнэлж…” гэж өргөмжлөлд нь дурдаж. Энд түүний бичсэн “Дэлхийн хямрал”, “Дэлхийн хоёрдугаар дайн” гэсэн дурдатгалын номыг хэлсэн бололтой юм. Нобелийн хорооны тийм шийдвэрт утга учир гэж байгаа эсэхийг уншигч та бүхэн шүүнэ биз ээ.

Шагналаас татгалзсан их хүмүүс

Урьд Нобелийн шагнал хүртсэн хүн өөрөө энэ шагналаас эрс татгалзсан ( уг шагналыг хүртээгүй Лев Толстойн нэг адил) тохиол бүүр ч   ербусын санагдах бизээ. Дэлхийн хамгийн нэр хүндтэй энэ шагналаас төдийгүй, нэгэнт халаасандаа орчихсон, шагналтан шагналтан өөрийнхөө амьдралыг гачигдаж дутагдах юмгүй хангаад зогсохгүй өөрийнхөө олон үеийн удам угсааныхны амьдралыг хангаж чадах тэр их мөнгөнөөс яагаад өөрийнхөө хүсэл зоригоор татгалзсан юм бол гэдгийг хараахан хүн бүхэн, мэдээж, төсөөлж чадахгүй. Гэтэл тийм тохиолдол хэд хэд гарчээ.

Орост, мэдээж, юуны өмнө Борис Пастернактай холбогдсон түүх тодорхой билээ. Сайхь зохиолч 1958 оны намар өөрийнхөө шагнагдсаныг мэдмэгцээ Нобелийн хороонд маш халуун дотно, цөөхөн үгтэй цахилгаан утас илгээжээ. Уг цахилгаан утсандаа: “Маш их талархаж, сэтгэл догдолж, омгорхож, гайхаж, сэтгэл зовинож байна” гэж бичжээ. Гэтэл тэр үеийн зөвлөлт гүрэнд байсан чинээлэг эрх баригчид түүнийг уг шагналаар шагнагдахад ЗСБНХУ-д тэрс бүтээл хэмээн адлагдсан “Доктор Живаго” гэдэг роман нь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үзсэн (хэдийгээр тус хорооны шийдвэрт энэ романыг дурдаагүй ч ) учир Шведээс мэдээ дуулдмагц төвийн нилээн хэдэн сонин түүнийг шүүмжлэн дайрч, урвагч, гүтгэгч, иудын шашинтан, дайсны хөлсний этгээд гэх мэтээр хараан цоллох болжээ. Пастернакийг шагнагдсанд нь “өширхөж” , даруй түүнийг Зохиолчдын Эвлэлийн гишүүнээс нь хөөжээ. Ийм мөрдлөг хавчилтад Борис Леонидович сэтгэл санаагаар унаж, ердөө хэдхэн хоногийн дараа Стокгольм руу хоёр дахь цахилгаан утсаа илгээсэн бөгөөд энэ цахилгаан утсандаа: “Надад хүртээсэн шагналын учир холбогдол миний харьяалагддаг нийгэмд таашаагдахгүй байгаа тул би уг шагналаас татгалзахаас өөр аргагүй боллоо. Миний энэ сайн дураараа татгалзсан шийдвэрийг доромжлол мэтээр битгий хүлээж аваарай” гэжээ.

Олны дунд тарсан ярианаас үзвэл Пастернакийн нэрийг НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга дэвшүүлсэн бололтой. Хэргийн учир нь тэр үед энэ өндөр албыг хашиж байсан Шведийн дипломатч Даг Ялмар Хаммаршельд төгс сайн боловсролтой, үлэмж их эрдэм мэдлэгтэй, хүмүүнлэгийн,хууль зүйн, эдийн засгийн ухааны эрдмийн зэрэг цолтой хүн байсан бөгөөд утга зохиолын салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн Шведийн академийн 18 гишүүний нэг нь байсан юм. Чухамдаа Даг Хаммаршельд л Оросын нэрт зохиолч Пастернакийн уран бүтээлийг шүтэн биширдэгийнхээ хувьд түүний нэрийг санал болгосон байх гэж үздэг юм.
Жич дурдахад, Хаммаршельд өөрийн нь нэртэй Нобелийн түүхэн дэх хоёр ховорхон тохиолын нэг нь холбоотой аж. Үүний учир нь Нобелийн хорооны дүрмийн баримт бичгүүдэд зааснаар, тухайн онд номинацуудыг хүлээн авах хугацаа дуусах үед амьд байсан нэр дэвшигчид л уг шагналыг хүртээж болох байсанд оршино.Энэ огноо бол нэгдүгээр сарын 31 юм. Тийм болохоор энэ өдрийг хүртэл амьд байсан л бол тухайн нэр дэвшигч нэгдүгээр сарын 31-ээс хойш нас барсан байлаа ч уг шагналыг хүртэж болох юм. Гэхдээ тухайн нас барсан нэр дэвшигчид нас барсанаас нь хойш 30 жилийн дараал уг шагналтаны цолыг нөхөн олгох ёстой аж. Гэтэл 1931 онд Шведийн яруу найрагч Эрик Карлфельдтэд нас бахаас нь хагас жилийн өмнө мөн оны дөрөвдүгээр сарын 8-нд утга зохиолын салбарын энэ шагналыг хүртээжээ. Тус хороо тийм шийдвэр гаргасныг нь хангалттай хурц шүүмжилжээ. Ийнхүү түүний шагналыг түүний гэр бүлийхэнд нь гардуулсан байна. гэтэл хоёр дахь тохиол нь дахиад зөвхөн 30 жилийн дараа 1961 онд тохиожээ. Энэ нь яг тэр үеийн НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын нэртэй мөн л холбоотой аж. Даг Хаммаршельд 1961 оны есдүгээр сарын 18-нд үймээн самуунтйа Конгод очиж, ажлаа чадварлаг зохион байгуулж байгаад Африкийн тэнгэрт нисэх онгоцны ослоор амь үрэгдсэн юм. Харин үүнээс хойш  гурван долоо хоногийн дараа түүнд Нобелийн Энхтайваны шагнал хүртээсэнийг зарласан юм. Нобелийн түүхэнд хоёр дахь удаа буюу сүүлчийн удаа тохиолдсон уг шагнал хүртээх ажлыг түүнд нэхэн олгохоор шийдвэрлэжээ. Тэгэхдээ тухайн тохиолдолд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд ажиллаж байхдаа онцгой гарамгай гавьяа байгуулсныг  нь иш үндэс болгожээ.

Одоо уг шагналаас татгалзсан их хүмүүсийн тухай яриандаа буцаж орьё. Борис Пастернактай холбоотой тохиолдол бидэнд хангалттай тодорхой билээ. Гэтэл уг шагналаас татгалзах явдлын эхлэл ( Лев Толстойд тохиолдсон явдлыг эс тооцвол ) нь уг түүх эхлэхээс бүүр 35 жилийн өмнө тавигджээ.

1923 онд Канадын физиологич Фредерик Бантинг, Жон Маклеод нар өдгөө бараг хүн бүхэн мэддэг болсон инсулиныг нэсэн учир энэхүү шагналыг хүртээжээ. Гэвч чихрийн шижингээр өвчлөгсдийг эмчлэхэд үр дүн нь эрин зууныг эзлэх болсон уг ажлын үзэл санаа нь өөрөө болон түүнийг хэрэгжүүлэх явдал чухамдаа Фредерикт, түүнчлэн түүний ажилтан Чарльз Бестэд хамаарчээ. Энэ хоёр эрдэмтэн 1921 онд туршилтуудынхаа явцад инсулинийг гарган авч, дэлхийд анх удаа 14 настай хүүг Канадын  Торонто хотын нэгдсэн эмнэлэгт эмчилж чаджээ. Бантингийн үзэл санааг эхлээд үл тоож, дооглож байсан профессор Маклеод хожим сайхь хоёр сониуч судлаачид зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх болсон юм. Энэ туршилт нь нэн амжилттай болсон тул Маклеод засаг захиргааны хангалттай өндөр албан тушаал хаших болсон юм. Гэтэл Нобелийн хорооны шийдвэрт Маклеодын нэр ороод харин Бантингтай цуг гарамгай нээлт хийсэн Чарльз Бестийн нэр байсангүй. Үүнтэй холбогдуулаад Бантинг шууд эсэргүүцлээ илэрхийлж, “Бестийг шагнаагүй тул миний бие уг шагналаас татгалзахаас өөр аргагүй болох нь” гэж мэдэгджээ. Хожим нь Нобелийн хорооны гишүүд уг шагналыг Бестэд үнэхээр хүртээх ёстой байсан гэсэн бодол санаанд нэгджээ. Гэвч хувь заяаны эрхээр энэ анхдагч эрдэмтэний нэрийг Нобелийн шагналтны тоонд мөнхлөн үлдээсэнгүй ажээ. Харин Торонтогийн их сургуульд Бантинг, Бест нарын нэрэмжит анагаах ухааны судалгааны төв байгуулж,тэдний нэрийг нэг дор нөхөрлөл найрамдал, хамтарсан ажиллагааны нь дурсгал болгон мөнхжүүлжээ.

“Татгалзагсад” –ын замыг Германы бактериологич, 1939 оны анагаах ухаан, физиологийн салбарын шагналтан Герхард Домагк үргэлжлүүлжээ. Тэрээр антибактерийн үйлчлэлтэй “Протозил” гэдэг бэлдмэлийг нээсэн учир энэ шагналыг хүртсэн байна. Тухайн үедээ энэ эм халдварт өвчнийг эмчлэхэд ихээхэн тусласан билээ. Гэтэл энд нөхцөл байдал огт өөрөөр эргэжээ. Хэдийгээр юугаараа ч юум бэ Пастенакийн эмгэнэлт явдалтай төстэйрхүү тийм болжээ. Үүний эхлэлийг 1935 онд Энхтайваны шагналыг германы фашизмыг эсэргүүцэгч Карл Фон Осецкийд хүртээсэн үед тавигдсан юм. Мэдээж, Гитлер тус хорооны шийдвэрт галзуурталаа уурласан нь тодорхой. Норвегид суух Германы элчин сайд (чухамдаа энд “Энхтайваны шагнал”-д нэр дэвшигчийг шагнах тухай шийдвэрийг гаргадаг юм) Осецкийг шагнах болсон талаар дургүйцлээ илэрхийлсэн байна. Харин Гитлер энэ үеэс хойш Германы ямар ч иргэнд Нобелийн  шагнал хүртээхийг хоригложээ.

Шагнагдсаны дараа нь тэр үеийн шаардлагын дагуу Домкгийг даруй баривчлан шоронд хорьжээ. Харин Пастернакид арай ийм юм тохиолдоогүй аж. Үүнтэй холбогдоод германы сайхь эрдэмтэн энэхүү хүндтэй шагналаас албан ёсоор татгалзахаас өөр аргагүй болжээ. Гэвч тэрээр дайнаас хойш 1947 онд Стокгольмд ирж, шагналтны диплом, алтан медалийг хүлээж авчээ. Харин дүрмийн заалтын дагуу мөнгийн нь Нобелийн хорооны нөөцийн санд нь буцаан өгчээ. Тийнхүү сайхь судлаач уг мөнгийг хэзээ ч авч чадаагүй ажээ.
Эцэст нь, шагналаас татгалзсан сүүлчийн тохиол 1964 онд болжээ. Тухайлбал, “эрх чөлөөний үзэл санаа нэвт шингэсэн, үнэний эрэл хайгуулаар баялаг уран бүтээл” уран бүтээл туурвисны учир шагнагдсан францын романч, гүн ухаантан Жан Поль Сартрад ийм явдал тохиожээ. “Намайг нийгмийн институт болгон хувиргахыг хүсэхгүй байна” гэж Сартр мэдэгдсэн бөгөөд Нобелийн шагналтаны алдар хүнд бус төрийн үйл ажиллагаанд саад болж болзошгүй хэмээн эмээж байв. Ийм хачирхалтай сонин явдал шагналын түүхэнд тохиолджээ. Суутнуудын сэтгэхүйн ээдрээ нугачааг үнэхээр ойлгох аргагүй юм.

Үргэлжлэл бий

Эрдэм – Их Хүч сэтгүүлээс авав.
Харилцах хаяг:

316627, 99786401

davinch@mcscom.mn

davaasuren@yahoo.com

Tweet This Post

Америкт хамгийн олон хүн үздэггүй юм аа гэхэд хамгийн нэр нөлөөтэй ярилцлагын нэвтрүүлэг бол яах аргагүй Charlie Rose. Асуудлын голыг гярхай олж харж, ямар ч хүнийг нүд рүү нь харж байгаад чин үнэнийг сэтгэлээс нь хэлүүлж чаддаг түүний нэвтрүүлгүүд миний мэдэхийн хамгийн мундаг нь. Тиймдээ ч дэлгэцээр гарахаас аль болох дөлдөг олны танил хүмүүс Чарли Рөүзийн нэвтрүүлгийг зорьж очин ярилцлага өгдөг. Энэ удаад түүний орчин цагийн сор болсон зохиолчидтой хийсэн ярилцлагуудаас нь түүвэрлэсэн Writers on Writing цуглуулгийг танилцуулж байна (харин энд яагаад ч юм Орхан Памукийн ярилцлага багтаагүй байна) . Salman Rushdie-гээс авхуулаад Margaret Atwood, David Foster Wallace гээд ийм олон алдартай зохиолчдийн ярилцлагууд нэг дор байхыг зөвхөн эндээс л олж болно.

Charlie Rose-ийн албан ёсны хуудас – эндээс бүх нэвтрүүлгийг нь үнэгүй үзэж болно, бараг 4000 цагийн материал бий
YouTube дээрх суваг
Google Video дээрх архив – эндээс нэвтрүүлгүүдийг нь үнэгүй татаж авч болно

Миний хувьд юутай ч салхийг нь хагалаад орчин үеийн Британийн хамгийн гаргуун зохиолч Ian McEwan-ий Чарли Рөүзтай хийсэн ярилцлагын хэсгээс тавилаа. Дүрүүдийнхээ сэтгэл зүйг асар гайхамшигтайгаар гарган ирж, уншигч ном хоёрын харьцааг маш чадварлагаар бий болгож чаддаг түүний зохиолуудыг боломж олдвол алгасалгүй уншиж байгаарай. Миний хувьд хамгийн дуртай нь Amsterdam, On Chesil Beach хоёр.

МакИйваны албан ёсны хуудас
Хэдхэн хоногийн өмнө The New Yorker сэтгүүл дээр гарсан түүний дэлгэрэнгүй хөрөг өгүүллэг – хэвлэж аваад тухтай уншаарай

Tweet This Post

Хэсэг хугацаанд завсарласны эцэст манай блогийн Stray Questions булан маань үргэлжилж байна. Энэ удаагийн дугаартаа намайг урмаар дэмжиж, санаагаар хурцалж байдаг эртний анд Баасандаваагийн Дөлгөөнийг урьж байна. Хоногийн 25 цаг ажилладаг болов уу гэмээр түүнийг манай интернэт хэрэглэгчид блогоор нь андахгүй байх. Африкийн ширэнгэ, Албионы арал, Шинэ-Английн гол мөрөн гээд түүнд яваагүй газар, гатлаагүй ус ховор. Эх орон, нутаг нэгтнүүдийхээ төлөө өөрийн мэдлэг боловсролоо харамгүй зориулахаар шийдсэн Дөлгөөндөө бидний асуултуудад зав гарган хариулсанд талархалаа. Дашрамд дурьдахад түүний хэсэг нөхдийн хамтаар орчуулсан Барак Обамагийн “Мөхөшгүй Найдварын Гал” ном удахгүй хэвлэгдэх юм байна.

1. Та хамгийн сүүлд ямар ном уншсан бэ?

За сүүлд Кафкагийн Шүүх Хурал гээч номыг унших шив дээ. Үнэхээр ойлгосон гэж худлаа яриад яахав. Гэхдээ хүнд элдэвийг бодогдуулж, үнэндээ энэ амьдарлын утга учрыг, өдөр тутам хийж байгаа үйлдэл, зориж байгаа мөрөөдөл гээд олон зүйлийг эргэж харуулсан даа. Уг номон дээр гардаг ноён К.-ийн амьдрал шиг бидний амьдрал үнэндээ утгатай гэхэд хэцүү, бас байнга л дарамт нүүрлэж байдаг. Хамгийн амирлангуйгаас авахуулаад хамгийн “hectic” хүмүүсийн хэн ч амьдарлыг амархан гэж хэлж зүрхлэхгүй байх. Гол нь эдгээр бэрхшээл, зовлон, асуудал бүрд хүн зохицож шийдвэр гарган цааш урагшлах нь гоё юм даа. За ингээд цааш яриад байвал ч зөндөө л юм байна.

2. Интернэтэд өдөрт хэр их цагийг өнгөрөөдөг вэ? Үүгээрээ та цагийг үр бүтээлтэй өнгөрөөж байна гэж үздэг үү аль эсвэл дэмий зүйлд зарцуулж байна гэж боддог уу?

Ажил дээрээ бол нилээд цагийг интернэтэд өнгөрүүлдэг. Гэртээ бол ихэнхдээ зурагт интернэтээс хол байхыг хичээдэг болохоор үсрээд л 2 цаг өнгөрүүлдэг гэхүү дээ. Нэмээд нийт интернэтэд өнгөрүүлдэг цагийг дундажлаад авч үзвэл өдөрт нэг 4-6 цаг өнгөрүүлэх болов уу. Заримдаа 1, 2 цагаар үр бүтээл багатай өнгөрүүлэх тохиолдол бий боловч үүнийгээ ерөөсөө дэмий зүйл хийлээ гэж боддоггүй. Харин ч дараа дараагийн ажлуудаа хийхэд толгойгоо сийрүүлж өгч байна гэж боддог.

3. Таны гэрийн номын санд голцуу ямар номууд байдаг вэ? Тэд нарынхаа дунд сууж байхад юу бодогддог вэ?

Номын санд бол голдуу эдийн засгийн холбогдолтой номнууд шүүгээний ихэнх зайг эзэлдэг. Сүүлд Майкль Левисийн Panic гээд номыг номын сандаа нэмэх шив дээ. Гэхдээ ebook буюу файлаар байгаа 4 гега гаруй номон дотор маань санхүү, уран зохиолын номнууд голлох байр суурь эзэлдэг гэж хэлж болно. Хамгийн сүүлд Жонатан Ливингстоны Цахлай номыг монгол дээр ebook номын сандаа хадгалж авсан. Монгол номнуудыг сүүлийн үеэд их цуглуулахыг оролдож байгаа гэхүү дээ. Ebook номын сангийн дунд сууна ч гэж юу байхав. Харин гурван шүүгээ дүүрэн номны дунд сууж байхад заримдаа энэ номнуудыг уншаад юу мэдэж авав, тэгээд бас надад яаж хэрэг болсон юм бол гэсэн бодол харвах тохиолдол бий. Миний ширээ шүүгээнүүдийн яаг өөдөөс нь харсан байдаг болохоор ширээнийхээ ард хааяа юмаа хийнгээ бодол болон өнгийгөөд шүүгээнүүд доторх номнууд дээр харцаа хаялахад миний номын сан яасан ч бижигхэн юм, миний мэдлэг яасан ч өчүүхэн юм гэсэн бодрол толгойд буудаг шүү.

Ажил гайгүй үеэр бол 7 хоногт чүү чаа 2 ном уншиж, ихдээ бол 1 ном л амжуулдаг болохоор ч тэрүү сүүлийн үеийн мэдлэг мэдээллийг хурдан авч чадахгүй байгаа юм шиг сэтгэгдэл төрдөг болоод байгаа. Томас Фрийдман хэлсэн байдаг даа, өрсөлдөөн тэнгэрт тулж ирсэн өнөө үед бид нар ямар ч салбарт ажиллаж, суралцаж байсан хамаагүй Олимпийн тамирчин өөрийнхөө спортод яаж бэлддэг шиг шургуу, хүчтэй, санаа сэтгэл хуваагдалгүй зүтгэх ёстой гэж. Тэгж байж л амжилтанд хүрнэ үү гэхээс өөр арга бол байхаа больжээ. За тэгээд та бүхний ажил амьдралд өндөр амжилт хүсээд намайг энэхүү буландаа урьсан явдалд талархал илэрхийлье. Баяртай.

Tweet This Post

Хятадын түүхэн кинонууд, сэлэм эргэлдүүлсэн баатрууд “бүгд нэг тэнгэрийн дор” хэмээх сургаал мөрдлөг, түүнийг одоогийнхонд хүргэхээр зорьсон Хятадын соёлын бодлого зэргийг бид сүүлийн үед ихээхэн үзэх болсон билээ. Тэрхүү түүхийн учир шалтгаан учгийн гол хүн, уран зохиолын бүтээлийг энэ удаа та бүхэнд хүргэе гэж бодлоо.

Дайны урлаг

Насаар Күнзээс арайхан залуу боловч түүнтэй ойролцоо үеийн Хятадын түүхийн бодит төлөөлөгч гэхээс өөрөөр Сун-Цугийн талаарх мэдээлэл тун бага юм. Түүний нэр нь Сун Ву (Цу гэдэг нь Багш гэсэн өргөмжлөн хүндэтгэсэн дагавар) бөгөөд эртний түүхэнд тэмдэглэж үлдээснээр бол Жоу Династийн мөхөж байх цаг үе дэх Хятадын задрал бутрал болох “Дайсагнасан улсуудын үе”-ийн нэг эсвэл олон вант улсуудын нэгэнд нь цэргийн гарамгай генерал, дайны төлөвлөгөө боловсруулагч нэгэн байсан аж. Түүний нас барснаас хйош хэсэг хугацааны дараа буюу ойролцоогоор МТӨ 4-р зууны эхнээс дунд үед дагалдагчид нь түүний сургаалаас санаж байгаагаа тэмдэглэн үлдээжээ. Дайны Урлаг нь Күнзийн “Түүврүүд”-ийг бодвол илүү нэгдмэл, номлолын хувьд өөр хоорондоо учир шалтгааны хувьд холбоос сайтай. Хэрхэн бичигдсэн талаас нь аваад үзвэл богино хугацаанд амжуулан Сун Цугийн сургаалиас тун сайн суралцсан бүлэг хүмүүс бичсэн байж болохыг зарим судлаачдад санагдуулдаг байж болох юм. Ямар ч байсан гэсэн Сун Цугаас гаралтай энэхүү ном нь араасаа гарсан бүхий л цэргийн номлол, сургаалтай холбоотой ном зохиол, бичлэгүүдийн жишигийг тогтоосон юм.

“Дайны Урлаг” нь уламжлалт Хятадын түүхийн бүхий л үеийн туршид өндөр үнэлэгдэн, хамгийн ихээр дуурайн давтагдсан явдал нь зарим талаараа ихээхэн хачирхалтай ч байх талтай. Күнзээс өмнөх үед, мөн ялангуяа Күнзийн нөлөө болон түүний сургааль ид дэлгэрч байх үед бүр ч илүүтэйгээр, дайн тулааны улс төрийн үүргийг ач холбогдолгүй гэж Хятадын нийгмийн философи үздэг байснаас цэргийн явдлыг иргэний эрх мэдэлтнүүдийн эрх хэмжээнд хамааруулдаг байж. Мөн хувь хүний цэргийн ур чадварыг тун бага магтаж, үнэлдэг байв (хадаас хийхэд сайн төмөр хэрэггүй, цэрэг бий болгоход сайн хүн байх албагүй гэсэн Хятадын алдартай цэцэн үг хүртэл байдаг байсан аж). Дайны Урлагийг уншихад илэрхий парадокс буюу учир шалтгааны зүйлс олныг анзаарах болно. Хамгийн шилдэг ялалт бол тулалдахгүйгээр ялах хэмээн сургадагаараа Сун Цу нь стратегич гэхээсээ илүү философич юм. Сун Цу мөн дайн тулаан зарим үед зайлшгүй хэмээн үздэгээрээ реалист юм. Тэрээр хамгийн зөв дүгнэлт гаргахад хамгийн дээд зэргээр анхаардаг нэгэн байсан бөгөөд түүний онцгой авъяас чадвар нь жолоодогчдод цэргийнхээ давуу талыг хэрхэн хамгийн дээд цэгт байлгах талаар зааж чаддагт байсан байна. Гэхдээ тэрээр хэзээ дайн хийхийг ид бах болгож байсангүй. Сун Цугийн дуу хоолой нь хүн бол алдар суу хайсан насанд хүрсэн нэгэн биш харин дэлхийг байгаа байдлаар нь хүлээн авч түүнийг шийдвэрлэн гарч байгаа буурь суусан хүн байх ёстой гэсэн үгийг хэлэн гарч ирж байна. Сун Цу нь Ахиллтай (Хомерийн) адилгүй юм.

Сун Цугийн хувьд цэргийн стратегичийн ерөнхий зорилго нь их энгийн: Өөрийн удирдлаганд байж болох бүхий л хүчийн үр нөлөөг дээд хэмжээнд байлгах. Хэрвээ хүчээр илүү нягт бол тохирох байг онилон, довтлох хамгийн сайн шалтагийг хүлээн дайснаа нэг хүчтэй цохилтоор дуусгах. Хэрвээ хүч чинь сул байгаад хүрэлцээгүй бол зайлсхийх арга ол, хуур, мэхэл, от, тэднийхээ хүчийг тарамд, шавха. Макиавелли шиг Сун Цу өөрийнхөө арга замынхаа хууль ёс эсвэл ёс суртахуунд өөрийгөө зовоодоггүй бөгөөд тагнуулдах, туршуулдах, урвах, мэхлэх зэрэг нь шударга зүйл гэж үздэг байсан. Тэрээр тулалдахгүй байх нь хамгийн сайн зүйл гэж тэрээр сургадаг бөгөөд нэгэнт тулалдахаас өөр аргагүй болох бол удирдагч, жолоодогчид ялалтаар дамжуулан улсынхаа оршин тогтнолыг хадгалан үлдэхээс илүү өөр ямар ч ёс суртахуун түүнд үлдэхгүй болно.

Ямар нэгэн дүрэм, хязгаарт баригдахыг үл хүсэгч Сун Цугийн эрх мэдлийн талаарх хандлагын хувьд түүний нарийн ширийнийг хүртэл анхаардаг зан (отоход эмзэг газар урьдчилан таамаглах аргагүй мэх зохио) болон өөрийн хэв загварын цэгцтэй, тодорхой бай гэх зэрэг түүний сургаал мөрдлөг нь хоёр гурван жилийн өмнө гарсан бизнесийн менежментийн гарын авлага болох “Дайны Урлаг”-ын шинэ “хувилбар”-т тусгалаа олсон байдаг. Ном өөрөө болон түүний араас бичигдсэн олон бүтээлүүд нь стратегичид, компанийн хуульч, хүний нөөцийн менежер, болон эртний Хятадын хаадын нэгэн адилаар карьер нь аюул, эрсдэл, тодорхойгүй байдлаар дүүрэн орчин цагийн бусад дайчдын номын санд хүрэх замаа баттай сайн тавьж чадсан.

“Дайн Урлаг”-ийг 1782 онд Жан Жозеп Мэри Эмио (Jesuit Jean Marie Amiot) анхлан Франц хэлнээ хөрвүүлэгдсэн байдаг бөгөөд Наполеон тэр ч бүү хэл Цөлийн Шуурга Ажиллагааг зохион байгуулахад хүртэл нөлөөлсөн байх магадлалтай гэж үздэг. Мао Зедун, Генерал Во Нгуен Жиап, Дуглас МакАртур нар энэ номноос онгод авсан хэмээн хэлсэн удаа бий.

“Дайны Урлаг”-ийн хувьд англи дээрх Сэмьюэл Б.Грифитийн (Samuel B. Griffith) орчуулга нь олон жилийн туршид стандарт хувилбар байсан, энэ одоо ч гэсэн найдаж болох ажил. Гэсэн хэдий ч үгийг нь харгалзан үзэхгүй байж болохгүй зарим нэгэн судлаачид Рожер Эймэс (Roger Ames) болон Ральп Соүер (Ralph Sawyer) нарын орчуулга онцсайн болсон гэж хэлж болно.

Tweet This Post

Literature.mn-ий уншигчидаа хооронд нь ойртуулахын дээр блогтоо шинэ хачир нэмэх зорилгоор өнөөдрөөс эхлэн долоо хоног бүрийн асуулт хариултын булан нээж байна. Энэхүү буланд блогийг хөтлөгчид өөрсдийн сонгосон хүнээс тогтсон гурван асуултыг асууж байх юм. Тэгээд булангийнхаа анхны зочноор миний бие өөрийн эртний танил Шагдарын Туяаг урьж байна. Бидний хүсэлтийг талархан хүлээн авч дэлгэрэнгүй хариултуудыг өгсөн Туяадаа баярлалаа.

1. Та хамгийн сүүлд ямар ном уншсан бэ?

Барьж тавин, барьж тавин нэг юм Уильям Фолкнэрийн “Абсалом Абсалом”-ийг дуусгасан. Энд дурьдан хэлэхэд би сүүлийн уед зөвхөн нэг номыг дангаарчлан уншаад байж чаддаггүй болчихсон байна лээ. Зохиолын уйл явдалд манарч байх явцдаа бусад мэдүүштэй мэдээллээс хоцрох гээд байгаа юм шиг санагдангуутаа өөр юм шүүрч авчих гээд. Үүнд надтай нилээд хэдэн хүн санал нийлэх буй за. Энэ сэтгэл хоёрдох байдлаа дарах үүднээс уран зохиолын ном унших явцдаа онолын номыг хослуулж унших болсон. Өглөө нийтийн тээврээр ажилдаа явах замдаа онолоо уншаад, харин орой унтахынхаа өмнө ганц хоёр хуудас зохиолын номноосоо уншчихад нам унтаад өгдөг юм. Тэгэхгүй бол орой унтахын өмнө онол уншчихаар сэтгэл хэт хөөрөөд, нөгөө ёстой Чернышевскийн хэлснээр, “юу хийх вэ?” гээд суучихна. Гэхдээ нөгөө талаар зөвхөн уран зохиол уншаад байхаар юмнаас хоцрох гээд байгаа юм шиг мэдрэмж төрөх нь аргагүй байх л даа. Асар хурдтайгаар хувилж уйлдвэрлэгдэж чаддаг механик дүрс буюу мэдиагийн дэргэд ямар ч хүнд би ер нь юy хийгээд суугаад байнаа гэсэн бодол төрнө шүү дээ. Номон дээрх дүрсийг уншихад хэдэн минут зарцуулах вэ, гэтэл телевизийн сурталчилгаа үзэхэд хэдэн хором шаардагдах вэ гээд бодоход л ойлгомжтой. Өнөөдөр бидний нийгэм efficiency, urgency хоёрыг бий болгохын сацуу үүнд бурэн хамрагдахыг шахна.Тэгээл нөгөө би одоо хөдлөхгүй бол Монголд хүүхдүүд боловcролгүй хоцорлоо эсвэл өнчирлөө гэсэн диалектик үүсэх жишээтэй. За сэдвээс жоохон хазайх шиг боллоо. Буцъяа.

2. Интернэтэд өдөрт хэр их цагийг өнгөрөөдөг вэ? Үүгээрээ та цагийг үр бүтээлтэй өнгөрөөж байна гэж үздэг үү аль эсвэл дэмий зүйлд зарцуулж байна гэж боддог уу?

Интэрнэтийг янз бүрийн зүйлд ашиглаж байгаа л даа; ашигтай хэрэгтэй ч гэж хэлж болох юм. Ажлын хажуугаар ямар ч байсан долоо хоногт хэд хэдэн удаа орж амин хэргийнхээ зүйлийг амжуулна даа. Эртээд манай ажлын нэг бүсгүй интэрнэтээр ажлынхаа цагаар шоппинг хийж байхийг нь би ажиглав… Намайг ажиглахыг анзаарсан хөөрхий шууд харж байсан хуудсаа унтраав. Ёстой л нэг гэмтэй хүн шиг. Түүнийг ажиглан сууж байхад надад өөрийн эрхгүй коммунизмын үед хүмүүс цайныхаа цаг болон, үдээс хойшхи ажлын цагаа хэрхэн хувьдаа ашиглах тохиолдлууд байдаг байснийг санагдуулав. Тиймээс интэрнэт өнөөдөр цаг үрэх явдал гэж би боддогүй, хэрэгцээ шинжтэй болсон байх. Ганц онцлог нь харин хүнийг солипсист шинж чанартай болгодог байх гэж бодож байна. За, аймар гадаад уг хэллэг ашиглаж байгаад хулцэл өчье. Үүнийг тайлбарлахад нэг сурталчилгааны жишээ санаанд ороод болдоггүй. “The world click away” буюу дэлхий ертөнц өөрийн тань хурууны үзүүрт гэхүүдээ. Бодоод узэхээр хуруу өндийлгөх төдийд хэн ертөнцийг удирдаж чаддаг билээ? Үүнийг ер бусын ид шидтэй амьтан л чадах бөгөөд, одоогоор бид бурхан гэж томъёолоод байгаа. Харин интэрнэтэү орох үед яг тийм ер бусын мэдрэмж төрдөг байж магадгүй юм. Би PC-гээ унтраангуут нэг л гар хөл хомс, эсвэл ухаан мэдрэмж таг дүлий болчих шиг санагддаг. Тэр чинь нөгөө бурханлаг увидсаа алдчихсан болж байгаа юм уу даа.

3. Таны гэрийн номын санд голцуу ямар номууд байдаг вэ? Тэд нарынхаа дунд сууж байхад юу бодогддог вэ?

Би одоогоор нутгаасаа хол, гадаад оронд ажиллаж амьдарч байгаа учир харамсалтай нь дасал болсон гэр, багаасаа хамт өсч, нөхөрлсөн номнуудаасаа хол байгаа. Тэнд буй энд байгааг товчхонд дурдана гэдэг хэцүү, гэрт минь ихэвчлэн уран зохиолын номнууд үлдсэн. Харин энд ирээд анх удаа уран зохиолыг систэмтэй үзэх хүсэлдээ автагдан гац хоёр онол цуглуулсан. Одоогоор миний санд орчин үеийн зохиолын хажуугаар “Цаг Төрийн Үймээн”, Платогийн “Репаблик”, Ницше, гэх мэт классикууд харагдаж байна. Шинэ цуглуулгаа хараад байхад нас бие гүйцэхийн хэрээр нилээд улс төржсөн юм шиг байгаа юм. Намдаг гуайн зохиол гэснээс, хааяа би хүний нутагт юу хийж яваа билээ гэж бодох үед, бор хавтастай романыг харахад элэг дэвтэх шиг болдог. Ямар ч байсан эргээд очиход угтаад авах эх орон, газар шороо минь бий гэж бодонгоо урам ордог. Ёстой өвөртлөх эрдэмтэй болоод очно доо гэж бодогддог. Залуус нэг уеээ бодвол ном цуглуулна гэж ярьж байгаа нь сайшаалтай, гэхдээ энэ нь нөгөө Густав Флобэрийн “Bouvard et Pécuchet“ дээр гардаг зүгээр нэг эрдмийн фэтиш бoлчих вий. За нэг иймэрхүү бодлууд орж ирээд над шиг аливаа нэгэн утга зохиолд хувь нэмэр оруулж амжаагүй байгаа иргэнийг энэ буландаа урьсан явдалд талархлаа.

Tweet This Post

Миний нэр Хар

Нэгдүгээр бүлэг

Би үхдэл

Би-үхдэл, худгийн ёроолд буй хүүр. Хэдийгээр амьсгал хурааж, зүрх цохилохоо болиод удсан ч надад юу тохиосныг адгийн муу алуурчнаас өөр хэн ч мэдэхгүй. Тэр муу новш миний үхсэнийг лавтайяа мэдэх гэж амьсгал чагнаж, судас барьж үзээд зогсоогүй аюулхай руу руу минь өшиглөөд худгийн амсарт авчран өндөр өргөж байгаад доош шидчихсэн. Худгийн ёроол мөргөн унахад тархи толгой хагарч, нүүр дух бяцарч, хамаг яс хэмхэрч ам цусаар дүүрсэн. Би гэрээс гараад сураггүй дөрөв хонож байгаа болохоор авгай хүүхдүүд маань намайг үгүйлж байгаа. Охин минь уйлж байснаа дараа нь хашааны хаалга  ширтээд сууж байгаа. Тэд бүгд л намайг эргэж ирэхэд итгээд цонхон дээрээ харуулдаж байгаа. Тэд үнэхээр хүлээж байгаа гэж үү? Үүнд хүртэл бүрэн итгэлтэй бус. Намайг эзгүй гэдэгтэй хэдийнээ эвлэрсэн, тоохгүй байж болох. Ямар аймаар юм! Талийчихаад өнгөрсөн амьдралтайгаа зууралдаад байгаа юм уу? Амьдрал гэж юу юм бэ? Намайг төрөхөөс өмнө байсан, намайг байхгүй болсон ч хязгааргүй үргэлжилнэ. Би амьд сэрүүн байхдаа энэ тухай ер бодож байсангүй. Хоёр нарны хооронд гэрэлт цох шиг ажилладаг л байлаа. Би аз жаргалтай байжээ. Тиймээ, аз жаргалтай гэж хэлж болохоор байснаа одоо л ойлгож байна. Би манай Султаны урлангийн урдаа барьдаг сайн ном чимэглэгч зураач байв. Хэн ч ур чадвараараа намайг гүйцдэггүй байсан. Мөн сард ажлын зав чөлөөгөөр  есөн зуун мөнгөн зоосны нэмэлт орлого олдог байв. Ийм амжилт мэдээж үхэл далласан жөтөөрхөл төрүүлнэ. Урландаа би номын чимэг зураг угалз сэлтийг хариуцан гүйцэтгэнэ. Модны мөчир навч, сарнай болон бас бус өөр цэцэгс, шувууд хятад маягаар зурсан долгионтсон үүлс зэргийг жинхэнэ амьд юм шиг зурж номын хуудсыг хөвөөлнө. Хаантан бараа бологчид, хааны ордон, ордны хашаан дахь сэрүүвч,  анчид, орооцолдон сүлжилдсэн мод бут, түүний нөмөрт хорогдсон гөрөөс, хүлэг сайхан морьдыг бас зурдаг байв. Залуу байхдаа таваг хээлэх, авдар сав нүүрлэж гоёох, толь жаазлах ажил хийж байсан. Босфор харшны тааз чимэглэсэн. Номын чимэглэлд Султан үнэ хөлс харамгүй хайрладаг тул би сүүлийн үед зөвхөн ном чимэглэх ажлаар дагнаж бай. Одоо үхсэн хэдий ч мөнгө амьдралд өчүүхэн байр суурь эзэлдэг гэж хэлж чадахгүй юм байна. Амьд хүнд мөнгө ямар чухал болохыг үхсэн хүн ч ойлгодог. Амьд сэрүүн байхдаа хичнээн мөнгө олдог байсан чинь хэнд сонин юм? гэж миний дуу хоолойг эндээс сонсоод бодож буйг тань тааварлаж байна. Үхсэний дараа юу байдаг, сүнс хаана очдог, диваажин там гэж ямаршуу юм? Үхэл гэж юу юм? Бие сэтгэл өвдөж зовох юм уу? гээд тэнд юу харснаа яривал дээргүй юу? Таны зөвөө. Амьтай болгон үхсэний дараа юу болдог талаар ихээхэн сониучирхдаг. Үхээд сэхсэн хүнтэй учирч Нөгөө ертөнцийн нууцыг сонсох гэж дайн болсон талд нас барсан хүмүүсийн дундуур зориуд хэсүүчилдэг байсан хүний тухай сонсож байсан. Доголон Төмөрийн цэргүүд тэр сониуч этгээдийг дайсан гэж бодоод сэлмээр тэхий голоор нь цавчсан гэдэг. Сониуч хүн Дараах ертөнцөд хүн хоёр хэсэг болон хуваагддаг хэмээн бодсон буй заа. Утгагүй балай юм. Харин ч эсрэгээр газар дэлхийд амьд байхдаа хоёрдсон сэтгэл энд харин нэгддэг гэж хэлмээр байна. Чөтгөр шуламд ховслогдон шүтлэгээ гээгсэд, бурхан шүтээнээ бузарлагсад, буруу номтнууд бүгд үгүйсгэдэг Нөгөө ертөнц гээч чинь Бурхны авралаар харин ч байдаг юм байна. Тэндээс та нартаа хандаж байгаа миний энэ яриа үүний нэг баталгаа. Энд харин Их Коранд дүрсэлдэг алт мөнгөн орд харш, далбагар навчис бүхий мод, боловсорч гүйцсэн жимс, гоо үзэсгэлэнт онгон охид харагдаагүй гэдгийг тэмдэглэх хэрэгтэй. Диваажин ямар байдаг тухай дүрсэлсэн Кораны бүлгийг олонтой шимтэн зурдаг байснаа санаж байна.Коранд ч билүү, агуу мөрөөдөгч Ибн аль-Араби-н зохиолд ч билүү гардаг сүүн, дарсан, зөгийн балан, тансаг амтат усан дөрвөн голыг бас л олж хараагүй. Гэхдээ мөрөөдлөөрөө амьдардаг, Нөгөө ертөнц байдагт итгэдэг хүмүүсйн сэтгэлийг гонсойлгох гээгүй байна. Нас нөгчсний дараа амьдралын талаар өчүүхэн ч болов ойлголттой аливаа сүсэгтэн над шигээр амь алдаж, ийм байдалд орсон тохиолдолд диваажины голыг олж харах боломжгүй болох нь мэдээж. Товчдоо:нэрт зураач Гоёмсог Зариф-Эфенди бибээр нас нөгчсөн боловч, биеийг минь оршуулаагүй тул сүнс минь биеэ орхиогүй байгаад хамаг учир байгаа юм. Энэ ерийн бус байдал намайг их зовоож байна. Худгийн хүйтэн усанд унаж бэртэж зэрэмдэглэсэн бие, хагарч бяцарсан толгойн өвчинг мэдэрч зовоод байгаа юм биш. Миний сэтгэл өвдөж байна. Биеэсээ хараахан салж амжаагүй сүнс маань тарчилж байна. Сүнстэй минь цуг бүхий л хорвоо өвдөж атиралдан шаналж байх шиг. Үүнийг үхэл ирсэнн тэр агшинд мэдэрсэн тэр жигтэй мэдрэмжтэй л харьцуулж болом. Олиггүй новш гэнэт толгойг минь чулуугаар хага цохиход л намайг алах нь гэдгийг ойлгосон. Ажил гэрийн хооронд хөлхөж амьд явахдаа амьдралд ямар хайртай болохоо мэддэггүй байв. Ер нь урьд өмнө амьдралд хайртай эсэхээ бодож ч байсангүй.  Би үхэх дургүй байлаа. Амьд үдэх гэж гар хөлөөрөө, хумс хуруугаараа аль байдгаараа амьдралтай зууралдаж байв. Тэр ч бүү хэл алуурчинг хазаад авсан. Тэр миний толгойг хага цохиход ямар их өвдсөн тухай дэлгэрэнгүй нуршиж таныг чилээхээ болъёо. Амь тавих гэж тарчилж, за одоо л үхэх нь гэх мөчид гэнэт нэг их уужраад явчих болов. Хорвоог орхих мөч зөөлөн эервүү байв.Алуурчны шавар болсон гутал миний үзэж харсан сүүлчийн юм байлаа. Би нүдээ аниад унтчих шиг болсон нь одоо байгаа Нөгөө ертөнцөд очсон хэрэг. Үйрсэн шүд маань цайруулсан самар шиг цусдүүрсэн аманд минь чихцэлдэж, нүүр царай маань  танигдах эрхгүй болсон, худгийн ёроол дахь цогцос минь хаягдсан энэ тэр гэж гомдоллох гээгүй, гагцхүү намайг өдий болтол амьд гэж тооцож байгаа нь тэсэхүйеэ бэрх байна. Манайхан намайг ажил төрлөөр эсвэл элдэв хүүхэнтэй орооцолдоод Станбулд саатсан байх гэж өөрсдийгөө тайвшруулж байгаа даа гэж бодохоос сэтгэл минь улам тарчилж байна. Боллоо, ханалаа! Хурдхан цогцосыг минь олж, хойдохы минь уншуулж намайг ном ёсоор нь оршуулаасай билээ. Хамгийн гол нь намайг алсан алуурчинг олж илрүүлээсэй! Миний биеийг олж хамгийн нэр хүндтэй газар оршууллаач, алуурчинг олоогүй цагт цогцос минь авсан дотроо тавгүйтэн хөрвөөх болно. Адгийн новш муу алуурчинг олоод өгөөч, тэгвэл би Нөгөө ертөнцөд үзсэн харснаа ярьж өгөмз! Алуурчинг олод эрүү шүүлтийн дартаст ясы нь хэмхэл, цээжний яс нь бяцрах чимээг сонс, ёолуулж байгаад тостой балиар үсий нь нэг нэгээр зулгаа, хуйхы нь цавчиж ав. Намайг алсан энэ алуурчин хэн бэ? Яагаал алах болов, юуны учир ийм сонин аргаар алах болов гэдгийг магадлан учрыг нь ол. Хорвоо ертөнцөд гэмт хэрэгтэн алуурчин зөндөө. Нэгэнт үхсэн байхад алуурчин нь хэн ч байсан ялгаа юу гэж та хэлнэ байх. Энэ аллагын цаана манай шашинд, манай уламжлалд аюултай зүйл нуугдаж байгаа шүү гэдгийг танд зориуд сэрэмжлүүлэн анхааруулмаар байна. Нүдээ нээ. Хэрвээ та амьдралд итгэдэг бол, лалын шашинд итгэдэг бол лалын дайснууд яагаад намайг устгах болов гэдгийг тунгаан бодоорой. Үнэн учрыг ол, таныг ч алж болзошгүй. Миний улимс мэлмэрүүлэн уярч сонсдог байсан Эрзурумын их номлогч Нусрет-ходжагийн лүндэн дараа дараагаараа нэгбүрчлэн биелэх нь. Хэрвээ бидэнтэй учирч буй бүх зүйлийн тухай ном бүтээгдвэл ямар ч зураач бүр хамгаас авъяас төгөлдөр зураач Ариун Кораны  жишгээр уг номын тайлбар зураг хийж чадахгүй байх. Намайг зөв ойлгоорой. Чухам тайлбар зураг хийх боломжгүйд л тийм номны үлэмж их хүч орших бус уу. Та үүнийг бүрэн төгс ойлгож байна гэдэгт эргэлзэж байна. Намайг сонс доо. Бм бага залуу байхдаа өөр ертөнцийн гүнээс сонсогдох дуунаас маш их айдаг байлаа. Тйимээс ийм юмыг үл тоомсорлогч болж элэглэдэг байв. Гэтэл одоо гутамшигтайгаар худгийн ёроолд нас барав. Сонор сэрэмжтэй бай, тантай ч ийм юм  тохиож болох шүү. Бие минь үжиж өмхрөн ялзарахад, тэсхийн аргагүй өмхий үнэрээр нь намайг олж, намайг алсан алуурчинг бас олж эрүү шүүлтээр тамлаасай гэж хүлээх л үлдэж. Хоёрдугаар бүлэг Намайг Хар гэдэг Арван хоёр жил хэсүүчлэн бидэрсний эцэст төрж өссөн Станбул хотдоо эргэж ирэв. Үхэл нь ойртсон хүнийг төрсөн газар шороо нь дууддаг гэдэг. Станбул руу намайг үхэл дуудсан гэж хэлж болох талтай, үхлийн л тухай бодсоор энд иртэл хотын дурсамж адил бүдгэрсэн аль эртний унаган дурлалтайгаа учирсан. Арван хоёр жилийн өмнө нагацынхаа охинд дурласан сан. Станбулаас гарсаар Персийн уудам тал, цаст уулс, дүнсгэр хотын хооронд захиа шуудан хүргэх, татвар хураах зэргээр хэрэн тэнэж явахдаа дөрвөн жил орчмын дараа дурласан охиныхоо дүр төрхийг төсөөлж чадахаа больж буйгаа анзаарсан. Санах гэж яаж ч  хүчлээд тогтмол харахгүй, уулзаж учрахгүй нүүр царай хичнээн хайртай байсан ч аажим аажмаар мартагддаг гэдэгтэй эвлэрсэн. Зургаан жил өнгөрөхөд бодол мөрөөдөлдөө ургуулан төсөөлсөн тэр нэг төрх Станбулын хайртын минь царай биш гэдгийг мэдэж байв. Энэ шинэ төрхөө найм дахь жилдээ бүр мартаж, сүүлд нэг мэдэхэд шал ондоо төсөөлөлтэй болсон. Арван хоёр жмлийн дараа гучин зургаан настайдаа хотод эргэж ирэхдээ хайртын минь нүүр царай бүрмөсөн мартагдсан гэдэгт сэтгэл эмзэглэж байлаа. Энэ арван хоёр жилд миний олон нөхөд, хамаатан садан, айл хамрын улс нас барсан байлаа. Оршуулгын газар очиж ээжийнхээ шарилыг эргэх ялдамд ээждээ болон миний эзгүйд үхэж үрэгдсэн хамаатан садан болон бусад хүмүүст зориулж ном уншсан. Наанги шавартай шорооны үнэр олон дурсамж сэдрээв. Хэн нэгэн хагалсан булшны захад байх ваарны хэлтэрхийг хараад би яагаад ч юм уйлж гарав. Талийгчдаа гашуудаж байв уу, өөрийгөө өрөвдөж байв уу хэлж чадахгүй: өчнөөн жилийн дараа азаар амьд үлдсэндээ баярласан уу,  ямар нэг жигтэй сонин байдлаар амьдралын төгсгөлийг мэдэрсэн үү ёстой бүү мэд. Зөөлөн цас хаялж байлаа.    Цасан ширхэг агаарт бужигнахыг хараад амьдрал өөрөө хувь заяаны хувирлаар дүүрэн гэж бодож байхдаа хүүрийн газрын хар нохой над руу ширтэж байгааг анзаарсангүй. Нулимс минь татрав. Хамраа нэг шудраад үүд зүглэв. Хар нохой сүүлээ найрсагаар шарван  намайг тэндээс үдэхийг харав. Урд аавын талын хамаатнууд сууж байсан дүүрэгт очиж хөлсний байр түрээслэв. Байрны эзэн авгай миний хоол ундыг хийж, өрөө цэвэрлэж байхаар болов. Персийн Сефевидийн цэргүүдэд алагдсан хүүтэй нь би төстэй санагджээ. Станбулын гудамжаар олон цагаар сэтгэл хангалуун алхалж байхдаа төрлөх хот минь дэлхий нөгөө талд буй алс холын араө хот мэт санагдаж байв. Гудамж нь нарийхан болчихож, эсвэл надад тэгэж санагдаж байв уу. Заримдаа байшингийн хана хаалганд уусаж шингэх нь холгүй наалдан зогсож морин тэрэг өнгөрөөмөөр    хоорондоо нийлэх шахсан тийм нарийн гудамж байна. Нэг гудамжинд омголон морь хөлөглөсөн тансаг сүйх таарав. Би ийм гос сүйх тэрэг Арав, Персийн аль ч нутагт хараагүй. Чемберлиташийн чулуун баганы хавьд хогон дотроос гарсан юм шиг халтар, тахианы захын гэдэс дотрын хаягдал шиг ой гутам өмхий үнэртэй хоёр гуйлагчин байсан. Тэдний нэг нь сохор агаад нүдгүй ухархайгаараа зөөлөн шившэн унах цасыг харж байх шиг инээмсэглэн сууж байв. Хуучин Станбул жижиг байсан, ядуу байсан. Гэхдээ арай л аз жаргалтай байсан шиг санагдана. Туулайн бөөр, далдуу модны сүүдэрт байсан миний хайртын байшин яг хуучин газраа байсан ч одоо тэнд огт танихгүй өөр улс амьдарч байлаа. Миний нагац эгч болох хайрт бүсгүйн минь ээж өөд болсон, хүргэн ах маань охиноо аваад өөр дүүрэгт нүүсэн гэж   оршин суугчид хэлж өгөв. Тэдний энэ яриа миний зүрхийг хэрхэн шархлуулж байсныг тэд яахан мэдэх билээ. Энэ байрны ногоон цэцэрлэгт өнгөрөөсөн дулаан өдрийг дурсаад харвал далдуу модноос чигчий хуруун чинээ мөс унжиж, цас мөсөнд дарагдсан эл цэцэрлэг үхлээс өөр юу ч санагдууламгүй байв. Нагац эгчийн нөхөр Эниште надад Тебриз руу илгээсэн захидлаас манай хамаатан саданд ямар гай зовлон учирсныг мэдэж байсан. Хүргэн ах намайг Султанд зориулан бүтээж буй ном миний тусламж хэрэгтэй байгаа тул намайг Станбулд ирэхийг хүссэн бөлгөө. Намайг Тебризд Османы паша, тэр нутгийн болон Станбулын ихэс дээдсийн захиалгаар ном бүтээх ажил эрхэлж байсныг хүргэн ах дуулжээ. Би номын захиалга авахдаа мөнгөн төлбөр урьдчилан авдаг байв. Би Казвин зэрэг Персийн баруун хойд болон бусад хот руу хараахан дүрвэж амжаагүй Османы цэрэг, дайны хөлд нэрвэгдэж мөнгөгүй болсон, ганцаардсан нэрт урчуудыг хайж олоод тэднээр номын зураг чимэглэл хийлгэх, эх бичиг бэлдүүлэх, номын хуудсуудыг нуруулж наах ажлыг хийлгэдэг байсан юм. Миний бага залууд хүргэн ах минь номд дуртай болгоогүй бол би ном бүтээх ажил хэзээ ч хийхгүй байсан. Эниште ахынх нэг үе амьдарч байсан гудамжны эцэс дэх захын ойролцоох  үсчинг оллоо. Толь, сахлын хутга, устай сав, саван сойз яг л хуучнаараа угтав. Үсчинтэй харц мөргөлдсөн ч тэр намайг таньсан гэдэгт итгэхгүй байна. Үс угаах устай домбо таазнаас аанай л өлгөөтэй байхыг харахад хөгжилтэй. Залуу багадаа тэртээ арван хоёр жилийн өмнө жирийлгэх дуртай байсан зарим дүүрэг түймэрт  бүгд шатаж, үнс давирхайтай туурь л үлджээ. Түүгээр золбин ноход хүүхэд айлган давхилдана. Харин зарим газар венецийн уран хийцийн өнгөт шилэн цонх бүхий хоёр давхар гайхам тансаг байшин сүндэрлэн боссон нь хэн хүний анхаарлыг татна. Станбулд бусад хотын нэгэн адил мөнгөний ханш унасан байлаа. Намайг Дорно зүг явах үед дөрвөн зуун дирхем жинтэй том талх нэг мөнгөн зоос байсан бол, одоо энэ үнээр тал талх л авдаг болж, талхны амт ч миний хүүхэд үеийн талхыг гүйцэхээ больжээ. Талийгч ээж минь    арван хоёр ширхэг өндөг гурван мөнгөн зоосны үнэтэй болсныг үзсэн бол эндээс холдож нүүе гэхсэн. Мөнгө хааяагүй үнэгүйдсэнийг бол би мэднэ. Фламанд, Венецийн худалдааны усан онгоц хольцоотой хуурамч алтан зоос авдар авдраар оруулж ирсэн. Урьд цагт төрийн дарх зоосны газарт таван зуун зоосыг зуун дирхем цалин цагаан мөнгөөр цутгадаг байсан бол Персүүдтэй хийсэн эцэс төгсгөлгүй дайны улмаас одоо найман зуун зоосыг тэр хэмжээний мөнгөөр цутгадаг болоод байлаа. Тиймээс Янычарууд усан онгоцны зогсоолд асгараад усанд хөвөх хуурай шош мэт үнэгүйдсэн зоос цалиндаа авсандаа эгдүүцэн хамгаалах ёстой Султаны ордонг дайсны хэрэм мэт бүслэн авч эсэргүүцэн боссон билээ. Үнийн хөөрөгдөл, садар самуун, гэмт хэрэг дээрэм газар авсан тэр үед Нусрет гэдэг номлогч өөрийгөө суут их багш Мухамедын удмын хүн хэмээн зарлан, Баязид мечетэд номлол уншиж эхэлжээ. Мянга мянган хүний амь авч одсон Станбул хотын Бакчекэпт Казанжилар зэрэг дүүрэгт гарсан их түймэр, Персүүдтэй хийсэн дайнд тоо томшгүй олон хүн амь үрэгдсэн, Оттаманы эзэнт гүрний өрнөд хязгаар дахь хэрэм цайзанд гарсан загалмайтныхны бослого Их Кораны сургааль, дэг жаягийг эргэн харж, буурчийн газар хөгжим тоглох, дарсны мухлаг ажиллуулахыг зөвшөөрөх зэргээр загалмайтны шашинтанд хүлээцтэй хандахад хүргэсэн байна. Арслангийн дүрс барласан хуурамч мөнгөн зоос-дукат, мөнгөний орц нь буурсаар байгаа Оттоманы мөнгөн зоос зах зээлээр дүүрч байгаа лугаа нэгэн адил черкес, абхаз, хятад (mingarians), босни, гурж, армян зэрэг харийнхан гудамж талбайгаар дүүрч үнэмлэхүйн доройтол ялзралд биднийг татан оруулж буйгаас гарах бэрх боллоо. Кофе цайны газарт элдвийн өөдгүй шаарууд, самуун дэгдээгчид цугларан бусдыг өөрсдийн сүсэгт урвуулахаар өдөржин нар шингэтэл сууцгааж; сэжиг бүхий гуйранчид, галзуу солиотой хар тамхичид, хуулиар хориотой Календери урсгалын тэнэмэл бадарчид бүгд таарсан эр хүүхэд бүртэй болон бие биетэйгээ бандидан хурьцаж, хэрцгий завхайрдаг атлаа Аллахын ариун замд орох минь хэмээн хөгжмийн аялгуунд шөнөжин бүжиглэж, өөрсдийгөө шороор хатгах мэтээр элдэвлэдэг тухай Эрзурумын номлогч ярьсан гэж давсалсан ногооны наймаачин надад хөөрсөн. Пийпаа хөгжмийн уянгалаг ая миний анхаарлыг татсан уу, эсвэл сэтгэл санаа минь ногооны наймаачны хорсолтой яриаг үргэлжлүүлэн сонсох тэвчээр барагдсан уу хөгжимд татагдсан болж ярианаас нэг салав…

by Гангаа.Д

Tweet This Post

In Xanadu did Kubla Khan
A stately pleasure-dome decree:
Where Alph, the sacred river, ran
Through caverns measureless to man
Down to a sunless sea.So twice five miles of fertile ground
With walls and towers were girdled round:
And here were gardens bright with sinuous rills
Where blossomed many an incense-bearing tree;
And here were forests ancient as the hills,
Enfolding sunny spots of greenery.
But oh! that deep romantic chasm which slanted
Down the green hill athwart a cedarn cover!
A savage place! as holy and enchanted
As e’er beneath a waning moon was haunted
By woman wailing for her demon-lover!
And from this chasm, with ceaseless turmoil seething,
As if this earth in fast thick pants were breathing,
A mighty fountain momently was forced;
Amid whose swift half-intermitted burst
Huge fragments vaulted like rebounding hail,
Or chaffy grain beneath the thresher’s flail:
And ‘mid these dancing rocks at once and ever
It flung up momently the sacred river.
Five miles meandering with a mazy motion
Through wood and dale the sacred river ran,
Then reached the caverns measureless to man,
And sank in tumult to a lifeless ocean:
And ‘mid this tumult Kubla heard from far
Ancestral voices prophesying war!

The shadow of the dome of pleasure
Floated midway on the waves:
Where was heard the mingled measure
From the fountain and the caves.
It was a miracle of rare device,
A sunny pleasure-dome with caves of ice!
A damsel with a dulcimer
In a vision once I saw:
It was an Abyssinian maid,
And on her dulcimer she played,
Singing of Mount Abora.
Could I revive within me
Her symphony and song,
To such a deep delight ‘t would win me
That with music loud and long,
I would build that dome in air,
That sunny dome! those caves of ice!
And all who heard should see them there,
And all should cry, Beware! Beware!
His flashing eyes, his floating hair!
Weave a circle round him thrice,
And close your eyes with holy dread,
For he on honey-dew hath fed,
And drunk the milk of Paradise.

——————————————————-
Хубилай Хаан

Хvмvvний зvйрлэлд оршил vгvй ангалыг шувтлан
Гэрэл vгvй тvнэр тэнгисийг зорих
Буртаг vгvй ариун Альп* мeрeн урсах
Шанду нутагт таашаалын асар цогцлуулахаар
Хубилай хаан зарлиг буулгав.

Агар зандан модод цэцэглэн дэлгэрсэн
Аялан мяралзах горхинд гэрэлтэх цэцэрлэг
eнгe ногоорон, нарны илчийг тэвэрсэн
eвгeн толгодын настай тvн шугуй багтаасан
Хугас eртee vржилт газар
Хэрэм цамхагт хvрээлэгдэв.
Хушин хучлагатай ногоон толгой дундуур урсах
Хeлгvй, vйлгvй тэр хавцал ангалын бишрэмийгээ!
Чивэлт амрагтаан гашуудах бvсгvйн гингэнээнд
Тэврvvлэн эзэмдvvлэн саран дундрахуй дор цогцлох
Ариун бас шvншигт, ай онгон дагшин нутаг!

Энэхvv хавцлаас сагах эцэсгvй нууцлагтай зэрэгцэн
Энэ бeглeрсeн орчлон амьсгаа нэг ававуу гэлтэй
Энгvй их усан сад тавин олгойдов гэнэ.
Огцом огцом оргилох тэр тэсрэлтийн дундаас
Ойх мeндeр, цайруулагчийн дор бvжих буудай адил
Олон олон хад чулуу, хайлмаг vсчин унан байв.
Vсчин бvжих хад чулуун дундаас
eгvvлшгvй ариун мeрeн урсан ундрав.
Дов сондуул, модод дундуур ариун мeрeн
Таван саахалтын газар мурилзан урссаар
Хvмvvний зvйрлэлд оршил vгvй ангалд тулан
Хоосон амьгvй далайд нvргэлэн живэв.
Эцэсгvй нvргээн дундаас Хубилай Хаан
Эцэг eвгeдийнхee дайны уухайг/их хэнгэрэг дэлдэхийг сонсов.

Цайдам хавцал, усан оргилох тэртээгээс
Цогц аялгуу сонсогдох газарт
Цэнгэлийн ордны бeмбeгeр сvvдэр
Зэргэлээтэх тvрлэг дунд хeвeн байлаа.

Цэвдэг агуй бvхий нарлаг таашаалын асар нь
Цэвэр бас ховор vзэгдлийн ид шид гэлтэй!
Яруусан тодрох дvр зураглал дахь
Ятга татсан язгуур eндeр бvсгvй нь:
Амара* уулын магтууг
Аргагvй сайхан эгшиглvvлсэн
Абассины* шивэгчин байлаа.
Дуу хоолой дуурсах аялгууг нь
Дотроон би ахин амилуулж чадах аваас
Улам чангаран, улам уянгалах аялгуутай хамт
Улангассан баяр цэнгэлд би эзэмдvvлэх байлаа
Нvдэндээн тэр бeмбeгeр ордонг байгуулах байлаа
Нарлаг ордонг, бас цэвдэг хавцал агуйг!

Сонссон бvхэн vvнийг ургуулан харж чадах агаад
Саатаач! Саатаач! хэмээн уулга алдах нь лавтай.

Тvvний гялалзах нvд, намирах vс!
Энэ биеийг нь гурвантаа eлгийдмvй
Эмээнгvй бас хvлцэнгvй нvдээ анихуйд
Дэлбээ цоморлигоос ялгарах охиор тэжээмvй
Диважингийн урагийг залгиулмуй.

* Герегийн домог зvйгээр бол амьдрал болон хэлний эх болсон Алфа vсэг тvvгээр нэрлэгдсэн Абассинд байх диваажингийн цэцэрлэг Эдэнд урсах аж.
* Абора уул нь эртний Абассинд байх уул бeгeeд Библийн тvvхээр бол /пзалмууд/ Абассины ханхvv нар vе залгамжлан хамгаалдаг /этиофын баатар эрс арслан хeтлeн хааныхаа амийг сахьдаг байсантай ижил/ бурхадын eлгий нутаг аж.
2 Одоогийн Этиоф

Tweet This Post

Хvн тєрєлхтний оюун санааны ертєнцийг зєн билгээрээ донсолгосон их хvмvvсийн нэг Франц Кафкаг таньж мэдэхэд бэрх.

Тэрээр vvсэл гарлаараа еврей, унасан газар, угаасан усаараа Праг, Парис, хэлээрээ немц, соёлын уламжлалаараа Австрийн зохиолч билээ. Ф.Кафка 1883 оны арваннэгдvгээр сарын 3-нд тєржээ. Эцэг нь мал нядлагчийн хvv, эх нь эрдэмтэн ламын охин байв. Амьдралын эрхэнд эцэг нь хvнд хэцvvг туулж насны эцэст хєрєнгєжиж дэлгvvрийн эзэн болжээ. Амьдрал нь ийнхvv зугуухан дээшилсэн нь соёл боловсрол багатай энэ хvнийг биеэ тоох євчин рvv хєтєлж, бусдыг хvлээн зєвшєєрдєггvй зєрvvд нэгэн болгосон байна. Тэрээр эхнэр, гурван охиноо захирч сурсан ба Францыг хэлбэр тєдий захирна. Ф.Кафка эцгийнхээ тухай єєрийн vзэл бодлоо “Эцэгтээ бичсэн захидал”-даа маш дэлгэрэнгvй єгvvлсэн. 100 гаруй хуудас уг захидлаа тэрээр хоёр сарын турш бичжээ. Гэвч энэ захидал эцэгт нь хvрээгvй юм.Судлаачид Ф.Кафкаг “Хvн ч мєн, зохиол ч мєн” гэж батлаад нийгэм, гэр бvл, уран бvтээл хоорондын гvн гvнзгий холбоо, хямралын тєв гэж vздэг нь санамсаргvй зvйл биш. Тэрээр єєд болохдоо зохиолч анд Макс Бронддоо “Бичсэн бvхнийг минь шатаагаарай” хэмээн гэрээсэлсэн ч итгэмжлэгдсэн хvн нь андынхаа сvvлийн хvсэлтийг биелvvлээгvй нь дэлхий дахинд Ф.Кафкаг бэлэглэсэн юм. Тvvний “Yйл явц”, “Шvvх”, “Хувирал”, “Америк” зэрэг бvтээлvvд модернизмыг дээд шатанд гаргаж, арга барил, дvр, сэрэл, єнгє аяс, агуулгын шинэчлэлээрээ утга зохиол шинжлэлийн тогтолцоот шинэ vзэл жинхэнэ ёсоор бvрэлдэн тогтоход шийдвэрлэх нєлєє vзvvлж, улмаар нэгэн хvчирхэг эх сурвалж нь болсон билээ. Ф.Кафкагийн уран бvтээлтэй танилцахын ємнє амьдрал, хувь заяа, vзэл бодлынх нь ертєнцтэй танилцах хэрэгтэй юм. Yvнд єчvvхэн ч атугай нэмэр болтугай хэмээн “Эцэгтээ бичсэн захидал”-ыг нь товчлон хєрвvvлэв.

Хайрт аав минь!
Яагаад “Танаас айдаг” гэж хэлдэг байсан юм бэ гэж Та надаас асуусан. Би энэ удаад бас л хариулж чадахгvй нь. Айдгаасаа болоод тэрхvv айдсаа тайлбарлахад дэндvv олон жижиг сажиг зvйлийг дурдах хэрэгтэй болдог байсан юм. Одоо би Танд захидлаар хариулахыг хичээж байгаа боловч хариулт маань бас л бvрэн дvvрэн, чин сэтгэлийнх болж чадахгvй нь бололтой. Эдvгээ ч гэсэн миний айдас, тvvний уршиг нєлєє надад саад болсоор байна. Нєгєє талаар, захидлын маань хэмжээ миний ой ухааны бvх боломжоос хамаагvй их болох нь ээ.
Аливаа ажил хэрэг Танд маш энгийн санагддаг бєгєєд vvнийгээ надад болон бусад хvмvvст эрээлэлгvй хэлдэг байсан. Та бvхнийг иймэрхvv маягаар vздэг. Бvх насаараа хvнд хєдєлмєрт нухлагдаж, бvгдийг хvvхдvvдийнхээ тєлєє зориулсан хvн гэж Та єєрийгєє vзнэ. Ялангуяа надад илvv ихийг зориулсан учраас “би санаа амар амьдарч”, бvрэн эрх чєлєєтэй байж, хоол ундны талаар санаа зовох юмгvй, ямар ч зvйлд сэтгэл зовдоггvй хvн болж єссєн болно. “Хvvхдийн ач тус” гэж юу байдгийг хэтэрхий сайн мэддэг учраас Та ямар ч хайр талархлыг хvлээлгvй зєвхєн ойлголцох тєдий байдлыг шаарддаг байлаа. Гэтэл би хар нялхаасаа єєрийнхєє єрєє, номон дундаа, єєрийнхєє vзэл бодолтой хамт Танаас нуугддаг байлаа. Би хэзээ ч Тантай илэн далангvй ярьж хєєрч байгаагvй. Францесбад руу Таныг эргэж очдоггvй, хэзээ ч Танд хvvгийн сэтгэлээр ханддаггvй. Дэлгvvр болоод Таны ямар ч ажлыг сонирхдоггvй байсан. Бас Таныг хаяад явсан. Биднийг єсгєж, дэмжин халамжилж байсан Таны тєлєє хуруугаа ч хєдєлгєдєггvй мєртлєє (ганц удаа ч vзвэрийн билет авчирч єгєєгvй дээ) найз нєхдийнхєє тєлєє чадах бvхнээ хийдэг.

Хэрвээ Та миний тухай дурсамжаа нэгтгээд vзвэл намайг ач тус мэдэхгvй, хєндий хvйтэн, хариг хатуу хvн гэж дvгнэх нь магад. Бvх зvйлд би л буруутай. Зєв тийш нь засч залруулах талаар ямар ч санаа тавьдаггvй гэж Та намайг буруутгадаг. Гэтэл Та єєрєє огт буруугvй, тvvгээр ч vл барам надад хэтэрхий сайн байсан нь миний алдаа гэж vздэг. Таны энэ бодлыг Та бид хоёр бие биеийнхээ ємнє харилцан буруугvй гэдгээ хvлээсэн тохиолдолд хvлээн зєвшєєрч болох юм. Би Танд vvнийг л vнэмшvvлж чадвал Та бид хоёрын хооронд (гэхдээ амьдралын шинэ алхам биш л дээ, бид хоёр хэтэрхий их хєгширч) ямар ч байсан ойлголцлын гvvр тавигдаж, Таны утга учиргvй vглэх араншин зогсохгvй ч арай багасах биз ээ.
Танд хэлж ярья гэсэн миний vгийг Та мэдрээд байдаг нь гайхалтай санагддаг. Жишээ нь, “Би чамд хайртай. Гэхдээ бусад эрчvvд над шиг чамтай харьцдаггvй байсан. Учир нь тэдэн шиг хуурамч зан гаргаж чадахгvй” гэж Та саяхан хэлсэн. Таныг надад сайн санаагаар ханддагт би хэзээ ч эргэлзэж байгаагvй. Гэхдээ л Таны энэ vгэнд итгэж чадахгvй байна. Та хуурамч зан гаргаж чаддаггvй нь vнэн. Гол нь бусдыг хуурамч гэж хэлдэгт л Та бид хоёрын хоорондын ямар нэгэн ялгаа байгаа хийгээд тэр нь надаас тєдийгvй Танаас ч бас шалтгаалж байгаа юм байна гэдэг нь Танд мэдрэгдэж буй хэрэг. Хэрэв миний энэ таамаглал зєв бол бидний санал нэг байна гэсэн vг.
Ганцхан Танаас болоод би ийм болчихсон юм биш ээ. Тэгвэл хэтрvvлсэн хэрэг болно. “Юмыг хэтрvvлэх нь миний дутагдал”. Таны нєлєєллєєс хол хєндий єсч бойжлоо ч гэсэн Танд таалагдаж, санаанд чинь тохирох хvн болж чадахгvй л байх байсан. Би хvч чадал дорой, шийдэмгий бус, тогтворгvй, аль ч Кафкатай адилгvй хvн болох байлаа. Энэ байгаагаасаа єєр болчихвол Та бид хоёр бие биеэ маш сайн ойлгох байсан биз ээ. Та миний найз нєхєр, хамтран зvтгэгч, авга ах, євєг эцэг, тvvгээр ч барахгvй хадам минь байсан сан бол би их жаргалтай нэгэн байх байлаа. Эцгийн хувьд Та надад хэтэрхий хvчирхэг санагддаг. Ах нар маань багадаа хорвоог орхиж, охин дvv нар минь хожуу тєрцгєєсєн учраас анхны довтолгоог би ганцаараа vvрчээ. Гэтэл би гэдэг хvн єчvvхэн амьтан байлаа шvv дээ. Бид хоёрыг харьцуулбал Та хvч чадал, эрvvл мэнд, захирангуй дуу, уран цэцэн яриа, биеэ тоосон байдал, тэсвэр хатуужлаараа ч жинхэнэ Кафка байлаа. Гэтэл би Кафкагийнхний vнэртэй боловч амьдарч, ажиллаж, ямар ч эргэлзэлгvй, хvлцэнгvй дорой шинжээрээ Лёвигийнхантай Кафкагийн эхийн залуу vеийн нэр ойролцоо юм уу даа…
Та намайг амархан мохоож, надад уйтгар, гуниг, дотоод зєрчлєєс єєр юу ч vлдээгээгvй. Гэхдээ Та бид хоёр тулалдаж байраа эзэлсэн, єєртєє итгэсэн, зоригтой, чадал тэнхээтэй дайчид шиг л байсан. Харамсалтай яа… Та бид хоёр бие биеэ ойлгож, нэг нь нєгєєдєє хvч тэнхээ сэлбэж чадаагvйн шалтгаан юундаа байдгийг би мэдэхгvй юм. Магадгvй Та, vргэлж миний хамгийн эмзэг нандин зvйлд хааш яайш хандаж тvvгээрээ холдуулсан байх.
…Та гэр орон, ажил тєрлєєсєє холдох тусмаа элэгсэг, єрєвч, анхаарал халамжтай болдог. Яг л єєр улс гvрнээр аялж яваа хаан хvн шиг ч гэмээр юм уу даа…
Гэр бvлээс гадуур бусад хvмvvстэй харьцах миний харилцаа бvхнээс илvvтэй хохирсон. Миний танилцаж vерхсэн хvмvvсийг Та ямар нэгэн талаар нь vргэлж буруутгах тул би Танаас ямар ч буруугvй хэрнээ байнга уучлал гуйх хэрэгтэй болдог байсан. Та хvнд итгэж чаддаггvй тєдийгvй vvнийгээ надад бас хэвшvvлэхийг хичээдэг байлаа. Би эргэн тойрондоо сайн хvмvvсийг харж байсан мєртлєє Таны vгийг дагаснаараа яваандаа єєртєє ч итгэж чадахгvй ямагт айж явдаг болсон юм…
Та намайг цаас эрээчиж суудагт тун дургvй байж билээ. Ингэж суухдаа би харьцангуй биеэ дааж, Таны нєлєєллєєс гардаг байсан юм. Зvйрлэвэл, чийгийн улаан єтийг тасалчихад мєлхєєд явчихдагтай адилаар тvрхэн ч болов амсхийдэг байж билээ. Ер нь тэгээд яг ийм vед минь Таны дургvйцэл надад таатай байдаг сан. Харин шинээр ном аваад орж ирэхэд (Та голдуу хєзєр тоглож байдаг) “Цаанаа, ширээн дээр тавьчих” гэж тоомжиргvйхэн тушаахад би их гомддог байсаан. Гэхдээ ихэнх тохиолдолд би Таны эдгээр vгсийг “Чи одоо чєлєєтэй” гэсэн утгаар хvлээж авдаг байжээ. Энэ бол єєрєє єєрийгєє хуурч л байгаа хэрэг л дээ. Yнэнийг хэлэхэд, надад ямар ч эрх чєлєє байгаагvй юм шvv.
Мэргэжлээ сонгож авахад минь харин Та нигvvлсэнгvй сэтгэл гаргаж надад эрх чєлєє олгосон. Миний талаар Таны бодол алдаатай байсан гэдэг нь энэ vед илэрсэн. Та намайг ажилч хичээнгvй, нямбай гэж боддог байлаа. Таны бодлоор бол би шургуу суралцаж, vргэлж юм бичиж суусан нь худлаа юм шvv дээ. Намайг тааруухан сурч, юу ч мэдэж чадаагvй гэж хэлвэл нэг их хилсдэхгvй. Би єєрийнхєє тєлєє л санаа зовдог байлаа. Жишээ нь, эрvvл мэндийнхээ талаар. Хоол шингэхгvй байна уу, vс унаж байна уу, нуруу бєгтийж байна уу гэж бодсоор эцэст нь жинхэнээр євчдчихдєг байлаа. Завгvй царай гарган Танаас зугтаадаг байсан нь єєрийнхєє єрєєнд орж хэвтэх л гэж хvсч байсных. Ажил дээр ч, гэрт ч миний хєдєлмєрийн vр дvн харагддагvй байлаа. Хэрэв Та vvнийг эрт мэдсэн сэн бол машид уурлаж бухимдах байсан биз ээ. Уг нь залхуу биш л дээ. Гэхдээ хийх юм надад огт байдаггvй байсан юм. Таны дэргэд би хэнд ч хэрэггvй єчvvхэн амьтан байлаа шvv дээ.
Ийм байдалд би мэргэжлээ сонгож авах эрхтэй болсоон. Ер нь би єєрєє єєрийнхєє хvчийг vнэлэхээс илvv Таны амыг хардаг байлаа. Бага сургуулийн нэгдvгээр ангийг тєгсєж чадахгvй юм шиг санагддаг байсан боловч тєгссєнєєр барахгvй шагнал авсан. Гимназийн элсэлтийн шалгалтад тэнцэхгvй гэж бодож байтал бvх юм амжилттай болсон. Дараа нь гимназийн нэгдvгээр ангийн шалгалтанд гарцаагvй унана гэж байтал унасангvй. Тэгээд дараа нь бvх юм азтай… азтай байлаа. Гэвч Таны царайг харах бvрдээ одоогоор бvх юм сэтгэгчлэн бvтэж байвч эцэстээ бvх юм урвуугаар тєгсєж болно гэдгийг мэдэж байсан. Иймэрхvv бодол сэтгэлдээ тээж яваа хvvхэд ямар жаргалтай байх билээ. Удалгvй гимназийн дарлалаас гарч утга учиргvй санагддаг, хvч чадал шаарддаггvй байсан гимназийн хичээлvvдийг нэгэн адил ямар ч сонирхолгvй, миний нэр хvндийг олны дотор унагачихгvй шиг мэргэжил сонгож авах нь зvйтэй гэж vзээд хууль зvйг хамгийн тохиромжтой гэж vзэв. Зарим vед сэтгэлийн хєдєлгєєнєєс болоод тєлєвлєєгvй зvйл хийчих нь олонтаа. Жишээ нь, хоёр долоо хоног хими-ээр оролдож, хагас жил хэртэй герман хэл сурах гэж ноцолдсон гэх мэт. Эцэст нь ямар ч атугай хууль зvйг судлахаар сэтгэл шулуудав. Энэ нь надад ємнє хэдэн мянган хvн зажилж зажилж залгиж чадаагvй орхисон, ис тосонд дарагдсан зузаан зузаан ботиудыг цаасны єт шиг нvхэлж сууна гэсэн vг. Миний сурлага ирээдvйн мэргэжил ямархуу байх вэ гэдгийг тодорхой мэдэж байсан хэдий ч тоолгvй орхисон билээ.
Миний хувьд гэр бvл гэдэг чухам ямар байхыг, юу болохыг мэдэж чадаагvй гэдгээ хvлээх ёстой. Нэг л мэдэхэд амьдралын энэ хэцvv асуудал тулаад ирчихсэн байлаа. Энэ салбарт би хэзээ ч амжилтанд хvрч байгаагvй болохоор гэрлэх гэж оролдсоноо Танд тайлбарлан ойлгуулж чадахгvй байх аа даа. Yvнээс гадна єдєр шєнєгvй энэ тухай эргэцvvлэн бодсоор одоо бvр учраа олохгvй болчихоод байна.
…Миний танилцаж vерхсэн бvсгvйчvvдийг Та тоож vздэггvй, аль хэдийнээс мэддэг юм шиг загнадаг байж билээ. Єєрийгєє аврахын тулд хэчнээн ч янзын арга саам хэрэглэв дээ. Та vvнийгээ сайн мэдэхгvй ээ. Намайг гомдоож, гутаах нь Танд юу ч биш байлаа. Хэрэв гэрлэлт азгvй болбол би єєрєєсєє илvv Таныг гутаасан хэрэг болно гэдгийг Та ердєє ойлгодоггvй байлаа. Гэрлэх тухай ам ангайх бvр Та эсэргvvцдэг байсан. Ф-д хоёр удаа сvй тавиад больсон, дахиад сvй тавьсан, мєн ээж та хоёрыг Берлин рvv шал дэмий дагуулж явсан гээд Танд дургvйцэх шалтгаан байсан. Яагаад ийм байдалд хvрчихсэн юм бvv мэд. Гэрлэх оролдлогууд маань єєрийн зорилготой байсан. Гэвч энэ бvхэн хvvхдийн тоглоом шиг (нэгнийхээ гараас чанга барьчихаад яваач, гvйгээч гэдэг) єнгєрсєн дєє. Та эртнээс намайг “Яв” гэдэг байсан боловч єєрєє ч мэдэлгvй дэргэдээ барин дарангуйлсаар байсан. Тохиолдлоор боловч надтай гэмгvй сайхан бvсгvйчvvд таарсан билээ. Намайг бvрэг ичимхий, шийдэмгий бусыг мэдсээр байж Та нvд ирмэх зуур гэрлэх шийдвэр гаргаж чадна гэж яаж бодоо вэ? Бvсгvйчvvдийн аль нь ч намайг гомдоогоогvй. Харин хоёуланг би л гонсойлгосон юм.
Ер нь би яагаад гэрлээгvй юм бэ? Надад ялих шалихгvй саад бэрхшээл тулгарсан л даа. Тэгэхдээ амьдралын утга учир саад бэрхшээлийг даван туулдагтаа л байдаг байх. Гэхдээ юунаас ч хамаарахгvй гол саад бол би сэтгэл санааны хувьд гэрлэхэд бэлэн бус байсанд оршино. Гэрлэе гэж шийдвэр гаргасан цагаасаа эхлэн нойр хоолоо алдаж, єдєр шєнєгvй толгой євдєж, байх суух газраа олж яддаг болсон. Энэ нь єєрєє єєрийгєє vзэн ядаж, єєртєє итгэхгvй ямар нэгэн зvйлээс айж явдаг байсантай л холбоотой юм.

Миний айдас хvйдсийг ойлговол Та надад “…Чи бид хоёр тулалдсаар байна…Ер нь тулалдаан хоёр янз байдаг. Эхнийх нь рыцарийн тулалдаан. Энэ нь хvч тэнцvv хоёр этгээд тулгаран нэг бол алдана, нэг бол ононо. Энэ нь зєвхєн єєрийн тєлєє байдаг. Бас паразитын дайн гэж бий. Хазаж хатгахын зэрэгцээ єєрийнхєє амьдралыг тэтгэхийн тулд бусдын цусыг сордог. Энэ бол жинхэнэ мэргэжлийн дайн. Чи тvvнтэй адил юм. Чи бие даан амьдрах чадваргvй. Гэхдээ чи амгалан тайван амьдрах, єєртєє бурууг єгєхгvйн тулд л Таны амьдралын хvч тамирыг би булаан сорж байна гэж чи нотолдог. Yvний хариуцлагыг эцсийн эцэст бас л би хvлээх болно. Жишээлбэл, чи саяхан гэрлэхийг хvссэн. Гэтэл захиандаа бичсэнээр бол гэрлэхийг бас хvсэхгvй байсан байна. Чи єєрєє ямар ч идэвх санаачлага гаргаагvй бєгєєд харин ч єєрийгєє гэрлvvлэхгvй байх талаар надаас тусламж хvссэн шvv дээ. Би туслахыг ч бодоогvй. Учир нь нэгдvгээрт, чиний аз жаргалд саад болохыг хvсээгvй, хоёрдугаарт, хvvгээсээ хэзээ нэг цагт зэмлэлийн vг сонсохгvй гэсэндээ л тэр. Би єєрийгєє захирч чиний гэрлэлтийн асуудлыг єєрийн чинь мэдэлд єгсєн нь надад тус болсон гэж vv? Огтхон ч vгvй. Хэрвээ намайг дургvйцсэн бол чи бvр зориудаар энэ бvсгvйтэй ханилах байсан. Хэрвээ энэ гэрлэлтийг зєвшєєрсєн бол эцэстээ бас л би буруутай vлдэх байлаа. Миний бvх vг яриа vнэн шударга гэдгийг чи зєвшєєрч байгаа ч намайг илэн далангvй байж чаддаггvй, хоёр нvvртэй, долгинуур “нян” гэжээ. Миний бодлоор чи намайг энэ захидлаараа хvртэл сорж байгаа юм биш vv?” гэж хариулах байсан биз ээ. Yvнд чинь хариу болгож энэ бvх эсэргvvцлээ ч Таны эсрэг болгож болно. Энэ эсэргvvцэл Танаас бус надаас гарч байгаа. Та бусдад ердєє итгэдэггvй. Энэ бол Таны хvмvvжил.

Yнэндээ амьдрал чинь хєзєр дэлгэхээс илvv ээдрээтэй, миний бичсэн шиг юм бvхэн нь эрэмбэ дараалалтай байдаггvй юм байна. Энд тайлбар зайлшгvй хамтдаа явдаг юм байна. Бvгдийг би тодорхой хэлмээргvй байна. Миний бодлоор бол энэ захиа vнэнд нэлээд ойртож, Та бид хоёрын амьдралыг хєнгєвчилж vхэх vед нигvvлсэнгvй, нийлэнгvй ариун болгох биз ээ.
Франц
1919 оны арваннэгдvгээр сар.
Орчуулсан Д.Галбаатар
(Хэлбичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор)
“XX зуун-Модернизм-Сонгодгууд” номоос хэсэгчлэв.

эх сурвалжийг: www.unen.mn

Tweet This Post

Нөгөөтэйгүүр “Франц Улс, франц хэл, франц хэлтний ертөнцөд үзүүлж буй хүндлэл боллоо” хэмээн Францын ерөнхийлөгч Никола Сарькозигийн тодорхойлсон энэхүү шагнал нь Нобелийн шагнал үнэхээр бодот шүүлтийн үр дүнд очих ёстой эзэндээ очив уу гэсэн томоохон маргааныг дэгдээж орхив. Үүний учир нь дээрх видео дээр шагналын эзнийг зарлаж буй Шведийн Академийн байнгын нарийн бичгийн дарга Хорас Энгдалийн “Америкийн утга зохиол дэндүү тусгаарлагдсан, дэндүү явцуу” хэмээсэн мэдэгдэлтэй холбоотой. Томас Пинчон, Филип Рот, Жон Апдайк, Кормак Макарти, Жойс Кэрол Оүтс мэтийн утга зохиолын ланжгаруудаа Нобелийн шагналгүй хоцорчих вий хэмээн эмээсэндээ Америкчууд Энгдалийн мэдэгдлийг эрс эсэргүүцэж сүүлийн 15 жил зориудаар нэг ч Америк зохиолчид шагнал олгохгүй байна хэмээн шүүмжилсэн юм. Харин энэ удаагийн Нобелийн шагнал Франц зохиолчид очсон нь үүнийг баталчих шиг боллоо.

Юутай ч утга зохиол сонирхогч хэн бүхэн Ле Клезио гэсэн зохиолчийн бүтээлийг номын сандаа залах хэрэг гарах нь

Tweet This Post