Хагас галзууран үхсэн энэхүү гажиг хархүн өөрийн цаг үеийнхээ хамгийн хүчтэй хүмүүсийн нэг, урлаг болон уран зохиолын романтизмийн хөдөлгөөний үл үзэгдэгч үр хөврөл буюу үндэс-өвөг, Францын Хувьсгалын оюун санааны гол эх үүсвэрийн нэг хүртэл байсан гэхэд туйлын хачирхалтайгаар өдсөн үнэн юм. 12 наснаасаа хойш албан ёсоор боловсролоо дээшлүүлээгүй хэрмэл тэнүүлч-зарц-хөгжмийн багш нь энэ нөхөр нэг тийм сэнхрүүлсэн, ятгасан зохиолч, гаргасан гаргалгаа нь олон хүний хүндлэлийг хүлээсэн байсан, мөн түүний реторика буюу илтгэл нь одоо хүртэл илбэ жидийн агууламжтай байна гэхээр бүүр илүү хачирхалтай байгаа хэрэг юм. Руссогийн бүх л зүйл, агууламж жир бус – гажигтай.

Энэхүү жагсаалтанд бид бас нэгэн Наминчлал-тай (Гэгээн Августин) учрах болно. Нэг зүйлээр энэ хоср эрхэм их адилхан юм. Аль аль нь түүхийн гольдролыг өөрчилсөн оюун ухааны шийдвэрлэх туршлагатай, түүнийгээ бичиж үлдээсэн байгаа юм. Гэгээн Августиных цэцэрлэгт тохиосон бол Руссогийнх Парисын ойролцоох Винсэйн орох замд тохиолдсон хэрэг.

Тэрээр алдартай философич Дидрогийнх руу алхах замдаа сонин уншиж явж байжээ. Тийн явахдаа нэгэн зарлалыг олж харсан байна. Түүнд “Урлаг болон шинжлэх ухааны дэвшил ухамсарын авилгал эсвэл ариусалд хувь нэмрээ оруулж байна уу” гэсэн сэдвээр хамгийн шилдэг эсээ бичих уралдааныг Дижоны Академи зарласан байж. (Гайхамшигтай бус гэжүү, аль 18-р зууны Францад Хувьсгал гараагүй байхад ч, хаад ноён, аристокртаууд хамаг баялгийг хуу шимэгчилж байхад ч ийм агуу сэдэвтэй эсээний уралдаан зарлагдаж байдаг. Гэтэл Ардчилсан Хувьсгалаа хийчихээд байгаа Монголын эрдмийн хүрээлэнгүүд, судалгааны лабораториуд, мэдлэгийн уурхайн “Оюу Толгой” болох ёстой институтууд маань нэг удаа ийм сэдэвтэй эсээний уралдаан зарлаж байсан гэжүү?)

“…Гэнэт Би мянга мянган цацран будрах гэрэлд нүд минь гялалзан гялбалзаж байгааг мэдэрсэн; илэрхий тодорхой үзэл санаанууд уураг тархинд минь багтаж ядан намайг ярьж ч чадахгүй болтол нь хуйсгануулж байлаа; миний толгой яг л хордсон мэт манаран эргэж байсан юм шиг болсон” хэмээн Руссо хэлсэн байна. Энэхүү транс буюу зөн билиг эсвэл ирсэн зүйлээс урган гарсан бүхэн түүний анхны бичлэг болох “Урлаг болон Шинжлэх Ухааны Тухай Яриа”-нд оорсон юм. Бичлэг шагналыг хүртэж, түүнд Европын тавцанд алдар нэр хүндийг авчирсан юм. Энэ бүхэн түүнийг өөрийн цаг үеийнхээ хамгийн хувьсгалч зохиолч болгосон байна. Энэхүү ажил болон түүний дараа дараагийн бүтээлүүддээ тэрээр хөгжил дэвшлийг хүний унаган “сайн” чанарыг хордуулагч, авилгагч хэмээн шүүмжилсэн байна. Тэрээр хувийн өмчийг ихээр шүүмжлэн дайрч давшилдаг байсан. Хүүхдийн оюун санаанд үзүүлж буй боловсролын дэг журмын сөрөг, хортой нөлөөг Руссо нүүр нүдгүй шүүмжилдэг байсан байна. Тэрээр мөн зохион байгуулалттай шашны боомилон буй муу нөлөөнд олны анхаарлыг хандуулж байсан.

Түүний чухал бүтээл болох “Нийгмийн Гэрээ”-гээрээ тэрээр “…хүн эрх төлөөтэй төрсөн бөгөөд хаана ч байсан тэрээр гинжинд байдаг…” гэж мэтгэдэг улс төрийн институтын эсрэг дуу хоолойгоо хүчтэй хүргэсэн байна.

Руссо буруу “ургасан” нийгмийн бүтээл, түүний байгалиас заяасан тэргүүлэл, тухайн хүний төрөлхийн сайн чанар зохион байгуулагдсан нийгмийн шаардлагад тохирч нийцэх чадваргүйгээс нь уган гарсан гэж хэлэхэд амархан. Ингэх нь зөв байж болох юм. Гэхдээ түүний хэлсэн зүйл бүхэн хэдийгээр шинэ зүйл биш боловч урьд өмнө нь хэзээ ч ийм ил тодоор илэрхийлэгдээгүй боловч түүний амьдран байсан зууныхны сонсохыг хүсэж байсан үгс юм шүү. Энэхүү онцгой нэгэн зөнч Дэйвид Хюмийн хэлсэнчлэн “арьсгүй зэрлэг эр” яг л зөв цагтаа ирсэн хэрэг. Мөн түний хүч чадал одоо ч оршин байна. Ялангуяа боловсролын салбар түүний зохиол нь бүтээлчээр ажиллаж чадсан байдаг. Вольтертэй адилгүйгээр Руссо бол нааштай хүн юм, түүний санаа бодол нь ирээдүйг цогцлуулахад зориулагдсан гэж хэлж болно.

Наманчлал бол сонгодог бүтээл. Үүний эхлэл хэсэг нь анхаарлыг бүрэн татаж аваад, харин ч нэг буцааж харин алдахгүй шүү, яг л хар тамхи мэт; “Өнөөг хүртэл өмнө нь ийм зүйл байгаагүйг тэмдэглээд, би эрхэм үүргийг хүлээн авлаа, үүнийг минь дуурайхаар оролдох орон зай байхгүйг хэлье. Байгалаас заяасан бүх л үнэн бүхнийг шингээсэн хүн буюу өөрийгөө журмын нөхдийнхөө өмнө гаргаж тавихыг хүсэж байна… Хэрвээ би илүү сайн байж чадахгүй байж болох ч ядаж л би өөр байж чадна.”

Руссо худлаа хэлж, хэтрүүлж, дээр нь өөрийгөө олонтаа буруугаар ойлгодог байсан. Гэхдээ өөрийгөө магтан, өөрөөрөө бахархах гэсэн нэг л зүйл дээр зөв байсан. Тэрээр өөрийнх номыг дуурайх өөр хувилбар гарахгүй гэж хэлснээрээ алдсан. Харин ч мянга мянган хуулбартай болсон. Наманчлал маягаар дизайнчлагдсан орчин үеийн өөрийн тухай бичсэн намтарын бүхэл бүтэн уран зохиолын судлал энэхүү ганц номноос улбаалан салбарласан гэвэл та юу гэх вэ? Шатүбрианд, Амиел зэрэг алдартай биччлэгүүд, зохиолууд бүгд эндээс л “ургасан”, Фрэнк Харрис зэрэг өөрийгөө өргөмжилсөн эргэлзээтэй уран зохиолын бүтээлүүд, намтрууд ч мөн эндээс “үндэслэсэн”, наманчлалын сэтгүүлүүд ч мөн эндээс хөвөрсөн. Гэхдээ нэг талаасаа нүд нээсэн мэт илэн далангүй байдал, нөгөө талаасаа гайхалтайгаар чөлөөтэй урсах, ихэнхдээ аялгуулаг хэв маяг бол юутай ч харьцуулашгүй.

Руссог уншихад харин хялбар шүү. Түүнийг ойлгоход таны оюун санааг хөтлөх, газарчлах хэн нэгний зааварчилгаа хэрэггүй. Хэдийгээр уншигч танд бага сага эргэлзээ төрүүлэх хоёр шүүмж ишлэл байна. Эхнийх нь Ромэйн Харрисийн бичсэн “..тухайн цагийг хүртэл орхигдож, дарагдаж байсан бодьгалын доторх нууцлаг хөдөлгөөн, далд ухамсар, оюун ухааны баялаг уурхайг уран зохиолд нээж өгсөн.” Хоёрдахь ишлэл нь Сэмюэл Жонсоных. Руссог Вольтер шиг муу хүн гэж үздэг үү гэсэн Босвеллийн асуултанд тэрээр “… Сэр, Яагаад! Тэдний хооронд нүгэлийн “тэнцвэр – харьцуулалт” тогтооно гэдэг бол маш хэцүү шүү дээ…” гэж хариулсан байдаг.

Tweet This Post

Олон тооны хүүрнэл зохиомжийг агуулсан энэнхүү ном нь үндсэн хэлбэр байхгүй, өрнөл байхгүй учир ангилах боломжгүй юм. Францын уран зохиолын эхэн үед хамаарах үйл явдлыг харуулах боловч Францын урт хүүрнэл зохиол – романыг эндээс гаралтай гэж хэлж болохгүй. Энэ номноос урган гарсан ямар ч бүтээл бас байхгүй юм. Гэхдээ үүнийг дуурайж бичсэн нэлээд хэнэд өөр өөр оролдлогууд байдаг ч энэ л ганцаараа үлдсэн хэрэг. Энэ бүтээл бол зэрлэг, ухаалаг, гайхамшигтай, гижигдэн өдөөсөн, заримдаа нуршуу ч гэмээр содон өвөрөц бүтээл юм. Үүнийг тайлбарласан арваад тайлбар байдаг үүний талаар нэг зүйл хэлж болох юм: Хэл ярианых хүч чадал, үнэ цэнийнх нь нээлтийг зөвхөн Шекспир, Жойс нартай адилтгаж болохуйц тухайн үедээ “тасарчихсан” гэж хэлж болохоор суут хэлний хүний бүтээл юм.

Рабелайгийн амьдралын тухай бид тун бага мэднэ. Тэрээр санаваартан, эмч, тухайн үеийн нэр хүндтэй, чухалд тооцогдох Кардинал дю Беллайн (Беллайн Кардинал гэж ойлгож болно. орч) хувийн эмч, хянан тохиолдуулагч, мэдээж хэрэг зохиолч байсан. Амьдралынх нь янз бүрийн үед түүний бичсэн ном зохиолчоо эрх баригчдын өмнө хүнд байдалд оруулж байжээ. Түүний амьдран байх цаг үеийн хэт хатуу дэг жаягтай Католикууд түүнийг дайран давшилдаг байж, түүгээр ч зогсохгүй хэт дэг жаягаа барьдаг нэгэн ч ч давж чадахааргүй Калвинистуудад ч хүртэл адлагддаг байсан байна. Сүм хийдийн эрдэм мэдлэгийг газар авахуулалгүй дарж байсан хандлага давамгайлсан өөрийн цаг үеээ шоглонгуй нүдээр харж байснаас өөрөөр түүнийг хэдийгээр чанд хатуу бишрэлтэй байсан ч тааруухан Католик байсан гэж хэлэх ямар нэгэн зүйл одоогоор олдоогүй байна.

Рабелай долоо хоногийн таван өдөрт нь Бурхандаа итгэдэг байсан нь сайн ч хэрэг болжээ хэмээн Анатоль Франс дүгнэсэн байх нь бий. Хангалттай биш гэж үү?

Гаргантюа, Пантагрюэл-ийн таван боть (5 дахь тэр чигээрээ эх хувилбар биш байж магад) нь бүхэлдээ хоёр аварга биетийн тухай өгүүлнэ. Эхний ном нь Гаргантюа төрсөн, боловсрол, түүний хөнгөн хошигнолтой дайн тулааны адал явдал, “Юу хүссэнээ хий”: гэсэн дүрэмийн эзэн болох түүний барихад нь тусалсан Телемегийн Аббейн талаар өгүүлнэ. Нөгөө дөрвөн ном нь Гаргантьюагийн хүү Пантагрюэл болон тэр хүүгийн дуулгаваргүй, аливаа зүйлд бодитоор ханддаг дагалдагч Falstaffian Panurge (Фалстаффиан Панурж) хоёрын дайн тулаан, аялал адал явдал, зөн билгийн эрэл зэргийн тухай өгүүлнэ.

Зохиолын өнгө аяс үргэлж өөрчлөгдөнө. Энэнхүү зохиол нь нухацтай, элэглэлтэй, хошин мэдрэмжтэй, зөгнөлт, үргэлж хэтийдсэн аварга зүйрлэлтэй. Гэсэн хэдий ч тэр балар цаг үед хүртэл Рабелай хоёр өнгө аясыг тун сайтар нотлон, боловсруулсан байна. Эхнийх нь бүх хүн мэдлэг олж авахыг хүсдэг гэсэн хүмүүнлэг хандлагаас эхлээд бүх л мэдлэг аз жаргал бэлэглэдэг мөн түүнийг олж авах бүрэн бололцоотой хэмээн илэрхийлэхийг оролдсон (энэхүү ном нь бас толь бичиг ч гэж тооцогдох тал бий), нөгөө нэг нь түүний өөрийн хувийн хандлага тэр нь “инээдэм нь хүн төрөлхтний салшгүй нэг бүрдэл хэсэг” гэж үзсэн явдал юм.
Бидний танил болсон эсвэл хойшид таанилцах зохиолчдын дотроос Рабелай бол амьдралд хамгийн дуртай зохиолчдын нэг гэж би хэлэх байна.

Өөрийн цаг үеийнхээ бурангуй зүйлсийг шүүмжлэхдээ хүртэл дэндүү тэнгэрлэг, бараг л хагас галзуурлын түвшинд бичсэн байна. Тэрээр хэрвээ ямар нэгэн сэтгэл мэдрэлийн гажигтай хүн, тийм зүйлийг харсан ч гэсэн мэдэхгүй байсан болов уу, гэхдээ л одоо үед бичигдэж байгаа бүгээн, дундаж романуудыг ганц писхийсэн инээдээр л үгүй хийчихээр тийм л бүтээлийг туурвижээ. Тэрээр аз жаргалтай Свифт, ухаан төгсөөрөө магадгүй Витмантай зүйрлэгдэж болох юм. Түүний зан араншингийн илэрхийлэл нь бүхнийг өөрөө элэгсэгээр тэврэхтэй зүйрлэж болно. Тэр Бурхан, согтуурахын аль алинг нь таашаадаг.

Түүний хошигнол, инээдэм нь хүний биеийн эцэс төгсөлгүй инээдэмтэй үйл явдлын баяр баясгалан болон зохиогчийн зэгсэн том зүйрлэл, материаллаг ертөнцийн хувьд агуу дүрслэлтэй байгаа нь хээ шаагүй нэгнийг ч гэсэн доромжилж, ичээчих хэмжээний эрх чөлөөтэй, эрүүл хошигнолтой байгааг илэрхийлж байдаг.
Пантагрюэлизмийг тэрээр ийнхүү дүрсэлжээ: “Хувь заяаны басамжлалд даршлсан оюун санааны нэгэн тодорхой баяр баясгалан”. Түүний зохиолыг таашаан мэдрэхийн тулд уншигч та бас тодорхой хэмжээнд Пантагрюэлист байх хэрэгтэй. Энэ зохиол бол та өөртөө заавал цаг зав гарган унших, өөртөө өгөх, зохиогчийн агуу мэдлэгийн хэлтэрхий бүрийн цаадах мөн чанарыг түвэгшээлгүй нягтлах бодууштай магадгүй нэг удаадаа л арав хорин хуудас цааш харуулдаг уншлагын хэв маягаар хандах ёсгүй нэгэн бүтээл шүү. Рабелай ийнхүү гэрээслэсэн хэмээн ярьцгаадаг; “Би их өртэй. Би юу ч үгүй хоосон. Үлдсэнийгээ харин ядууст өглөг болгон өгмөөр байна.”

Эцэст нь хэлэхэд нэгэнт зохиол франц хэл дээр учир англи хэл дээрх хувилбарын хувьд хамгийн уншууштай нь Cohen эсвэл Putnam эсвэл Le Clercq-ийн орчуулга хамгийн зүгээр. Мэдээж хэрэг Орос хэл дээр ихээхэн сайн хувилбар бий. Хамгийн бишрүүштэй нь Монголын сэргэн мандлын үе гэгдэх 50, 60-аад оны сэтгэл зүрхний давалгааны үеэр энэ зохиолыг орчуулаад амжсан байсныг би 3-р ангийн сурагч байхдаа Горькийн номын санд уншсан билээл. Харамсалтай нь орчуулагчийг нь үнэхээр санахгүй байна. Хүлцэл өчий эрхэм орчуулагчаас. Энэ судалгааг заавал хийж дуусгаж, номыг нь нийтэд хүргэх тал дээр санаа тавин ажиллах болно.

Tweet This Post