The Fantastic Flying Books of Mr. Morris Lessmore

Tweet This Post

Богино өгүүлэгүүд болон бусад бүтээлүүд

Пөү хамгийн агуу зохиолчдын жагсаалтанд ороод байхгүй байж болох ч хамгийн аз жаргалгүй нэгэнд бол яах аргагүй тооцогдоно. Тэр бол эс тоогдож-эс хүндлэгдсэн суутны билэг тэмдэг.
Түүнтэй нэг цаг үед амьдарч байсан хүмүүс нь ойлгож чадаагүйгээс амьдрал азгүйтэл, бүтэлгүйтлээр дүүрэн байсны дээр түүний өөрийнх нь гамшигтай гэж хэлж болохоор араншин, сул дорой байдал нь нөлөөлжээ. Хэрмэл жүжигчний хүү тэрээр ажил үйлс нь цэцэглэн хөгжиж байсан худалдаачны ивээлд өсөж хүмүүжсэн хэдий ч боломж гарвал түүнтэйгээ хэрэлдэж, маргалддаг байж. Виржиниагийн Их Сургууль, Уэст Пойнтод суралцаж эхэлсэн авч нөгөө л “бүтэлгүйтэл”-ээсээ болж орхиход хүрч байсан байна. 23 настай үеэлтэйгээ гэр бүл болсон авч эхнэр нь залуудаа өөд болсон нь түүний мөхлийнх нь гол хөшүүрэг байсан байх. Түүний шүлгийн эхний боть нь хэнд үнэлэгдээгүй. Тэрээр чадварлаг сэтгүүлч байсан авч амжилттай нэгэн болоход хангалттай зохион байгуулалт түүнд заяасангүй. Цөхрөнгөө барсан, төлөвшөөгүй мөн бүрэн дүүрэн хайр дурлалтай ч учирсангүй. Хар тамхи, архи, ачаалалтай илүү цагаар ажиллах, ядуурал энэ бүгд түүний амьдралын салшгүй хэсэг байсан. Тэрээр илэрхий азгүйтэл, зовлонт байдал дунд өөд болсон. Бидний таницлсан уншсан болон цаашид танилцах бүхий л зохиолчдоос тэр хамгийн гунигтай амьдралаар амьдарчээ. Зүдэрч явсан Свифт ч хаа очиж найз нөхөдтэй, тэднийхээ талархал бахархалыг хүлээн явсан нэгэн. Пөүд тийм зүйл огт байсангүй.

Пөүгийн шүлэг үргэлж алдартай, олонд хүрсэн байдаг бөгөөд Францад бүр илүү танигдсан байдаг. Түүнийг Эмэрсон “жингэнүүр” гэж хэлсэн байдаг ч тэр зүйрлэлээс нь хавьгүй илүү нэгэн юм.
Түүний үлгэр, монологи, зарим нэг шүүмж эсээ нь хэв маягийн хувьд галзууруулам алдаа ихтэй байдаг ч уншигчдын сонирхлыг байнга татаж байдаг. Түүний оюун ухаан хүчтэй эсвэл тэнцвэртэй ч биш, гэхдээ төрөлхийн дахин давтагдашгүй агаад Америкийн нийгмийн тухайн цагийн үе тэнгийнхэнээсээ хамаагүй илүү бүтээлч байсан нэгэн. Жэймс Рассел Лоуэллийн “Пөүгийн 3/5 нь суут ухаан, харин 2/5 нь засрашгүй солиорол” гэж дүгнэсэн нь үнэнээс тийм ч хол зөрөхгүй эж олон судлаач санал нийлдэг байна.

Уран зохиолд Пөүгийн авчирсан зүйлсээс хамгийн анхаарууштай нь тэрээр 10 шахам салбарыг санаачлан, эхлүүлсэн пионер. “Моргийн гудманд болсон аллагууд” (The Murders in the Rue Morgue), “Зувчуулсан захидал” (The Purloined Letter), “Алтан Цох” (The Gold Bug) гэсэн гурван өгүүллээрээ тэрээр адал явдалт өгүүллийн эхлэлийг тавьснаар барахгүй энэ төрлийнхөө шилдэгийг нь бичихсэнээрээ дараа дараагийн адал явдалт түүхийн зохиогчдод суу алдар гэдгийг мэдрэх орон зай үлдээсэнгүй нь харамсалтай. Уншигч та Чейз, Агата Кристи гээд л бичээч миний биетэй маргахдаа хэл амаа бэлдэж сууж юун магад, энэ зохиолчид чинь Пөүгийн хувьд “Липтон” цайг олон аяга дамжуулан дүрсээр байгаад шим шүүсчгүй болж эхэлж буйтай л ижил гэдгээ өөрсдөө хүлээн зөвшөөрчихсөн юм шүү дээ. Бараг л хялбаршуулсан адал явдалтай өгүүллэг романы бичээчид гэсэн үг. Яг нь “Пөүг ойлгох нь” сэдвээр бичсэн зохион бичлэг гээд хэлчихэд бараг буруудахааргүй.

Шүүмжлэгч Ховард Хэйкрафт Пөүгийн үндэслэсэн зарчмыг суурь хэмээн үзээд орчин цагийн адал явдалт роман өгүүлэгт гардаг хамгийн түгээмэл 10 элементийг (хэтэрхий уран зохиолын онол руу хэлбийсэнд хүлцэл өчье.) нэрлэ хэмээхэд тэд бүгд Пөүгийн зохиолд гардаг урчаас түүний нөлөөг өндөрт тавьсан байдаг. Үүнтэй нэгэн адилаар, өнөөдөр ш.у.-ны зөгнөлт зохиол хэмээн нэрлэдэг бүлгийн үндсийг тавьсан гэж хэлж болно. Түүгээр ч зогсохгүй, “цэвэр яруу найраг” хэмээн нэрлэсэн түүний онол 19-р зууны сүүлд Францад ихээхэн хүчээ авч байсан Францын симболизмын (билэг тэмдгийн) хөдөлгөөнд нөлөө үзүүлснээрээ модернист яруу найрагч Ийтсэд ихээхэн нөлөөлсөн гэж хэлж болно.

Пөү дан нөлөөллийн (гол дүрээс цааш олон задрахгүй) түүхийн талаар бичиж өгүүлдэг.  Түүний гажиг, эрүүл бус зохиолуудаас бид үхэхийг хүсэх тэчъяадал болон бие хүний хуваагдал зэргийг багтаасан орчин үеийн сэтгэл зүйн нөлөөллийн олон төсөөллийг олж уншиж болно. Пөүгийн зохиолд хэтэрхий сайн дүрслэн гаргаж ирдэг ганцаардал, хий хоосон байдал болон тусгаарлагдмал байдлын арашин нь өнгөрсөн зууны (20-р зуун) дийлэнх зохиол бүтээлийн өнгийг тодорхойлсон нь яах аргагүй үнэн билээ. Эцэст нь Америкчууд түүнийг өөрийн зарчмын өргөн хүрээтэй , бат бэх суурьтай үнэлэмжин дээрээ суурилан шүүмж бичдэг хамгийн анхны ноцтой уран зохиолын шүүмжлэгч хэмээн үздэг байна.
Америк хэв маягийн бичлэгт өөр хоорондоо үе үе холилдон байдаг хоёр гол урсгал байдгийг өнөөгийн олон шүүмжлэгчид гэрчилж байгаа. Эхнийх нь өөдрөг, амьдралтай, ардчилсан. Хоёрдахь нь гутранги, гэмшимтгий, ихэмсэг, зүрх сэтгэлийн харанхуй булангийн сүүдрийг илэрхийлсэн. Удаах уламжлал биелэлээ олсон хамгийн анхны болон олон нийтэд хүрсэн зохиолч нь Пөү юм. Тиймдээ ч Пөү романтик “нялцгануур” зохиол бичдэг олон цол тэмдэгт дуртай, найранд хэдэн шүлэгтэй, нөхөддөө  архины хэдэн үгтэй, бусад (манайд “дэндүү” олширсон) зохиолчдоосоо хамаагүй илүү байж чаддаг.

Пөүгийн зохиолуудаас Орчин Цагийн Монгол Хэлийг үндэслэсэн Д.Нацагдоржийн орчуулснаар “Алтан Цох”, орчуулагчийг нь санахгүй байгаад хүлцэл өчье – 1990-ээд оны эхний хагаст өдөр тутмын сонинд нийтлэгдсэн “Хар Муур” өгүүллэг орчуулагдсан байдаг. Монголын орчуулгын онол болон үе үеийн орчуулагчдын гарын авлага болсон “Алтан Цох”-ыг Төв Номын сангаас очиж уншаарай. Сүүлийн үед энэхүү сайтанд ном бүрэн эхээр нь тавьсангүй хэмээн улиглах захидал олонг авсан бөгөөд ДАХИН ХЭЛЬЕ би бусдын сайн сайхны төлөө нэрийн дор “хулгай, тонуул” хийдэг шилийн сай эр биш тул УУЧЛААРАЙ!!!

СЭТГЭГДЭЛ ХЭСЭГТ ЯАРАЛТАЙ ТУСЛАМЖ үзүүлсэн http://bayasgalanb.blogspot.com – доо баярлалаа

“Хар муур”-ыг Хинди хэлний нэрт гүүш Гэндэндарам гэж хүн Англи хэлнээс орчуулсан юм. Бас Батжаргалын Одгэрэлын орчуулгаар “Улаан үхлийн баг” нэртэй боть нь дэлхийн сонгодог зохиолын 50 боть гээчид багтан гарсан юм шүү дээ, хүүхээ. Түүн дотор маш олон сонин үгүүллэг нь бий.

Tweet This Post

Алив зүйлсийн ахуй чанарын тухайд

Лукрецийн талаар бид үнэндээ бараг юу ч мэдэхгүй. Бусад ном зүйн мэдээ сэлт нь хэтэрхий хожуу үеийнх агаад итгэхэд бэрх байдаг. Зарим судлаачид түүнийг МТӨ 94 онд төрж харин МТӨ 54 эсвэл 51 онд таалал төгссөн гэж үзсэн. Христийн шашны үүслийн эхэн үед түүнийг шашны дайсан хэмээн үзэж байснаас болж түүнтэй холбоотой түүх мэдээ, баримтыг хэргээр устгаж үгүй хийсэн байх магадлалтай юм. Ямар ч байсан тэрээр МТӨ 1-р зууны дундуур бүтээлээ туурвиж байсан байна.

Уламжлагдан ирсэн үүх түүхээс үзэхүл тэрээр хайрын бэлдмэл хүртэн солиорсноор өөрийн амьдралаа өөрөө төгсгөл болгосон хэмээн дурдсан байдаг. Энэхүү хүчирхийллийн талаарх тэмдэглэлийг  түүний өөрийнх нь бичсэн гайхалтай агуу бас хачирхалтай этгээд шүлэг болох De Rerum Natura (буюу алив зүйлсийн/ертөнцийн ахуй чанарын тухайд)-ийн дотуур урсах тэчъяадалын оргилолт мэдрэмжээр дамжуулан шүүн үзэхэд нэг их зөрчилддөггүй ажээ.

Философийн (гүн ухааны) шүлгийн түүхийг эхлүүлэгч, анхдагчийн хувьд тэрээр Эпикурын физикийн талаарх мэдээллийн эн тэргүүний эх сурвалж болдог.

Өнөө үед бид бодит болон ухамсрын ертөнцийн талаарх тайлбараа зургаан “хөлтэй” шүлгээр илэрхийлдэггүй. Гэсэн хэдий ч “сонгодог” эрт цаг үед шүлэг нь зааварчилга, суртал ухуулгын үүргийг гүйцэтгэж байсан аж. Лукрецийн шүлэг бол ердөө л яг ийм хөдөлгүүрийн үүрэг гүйцэтгэсэн байна.

Түүний араншин нь яг л байгалаас заяагдсан төрөлхийн шинжтэй. Тэрээр бахархалтайгаар нотолсончлон өөрийн шүлгийн системээ Герегийн Эпикурус (Epicurus, МТӨ 341-270 он)-ээс зээлдсэн бол харин Эпикурус өөрийн онолынхоо тодорхой хэсгийг өмнөх үеийнхээ сэтгэгчид болох Демокритус (5-р зуун) болон Леусиппус (МТӨ 460-370 он)-ийн үзэл санаанаас гарган авсан байна. Эпикурын философийн хэлэнд орчин цагийн бидний хэрэглэж  заншсан хэлц, хэллэгтэй ижил төстэй зүйл тун бага. Таашаал (буюу илүү оновчтойгоор хэлбэл огт шаналангүй байх) нь хамгийн эрхэм дээд. Таашаалын ёс зүй нь мэдрэмжийн баримт нотолгоонд оршдог. Эпикурын санал болгоод байгаа тэрхүү таашаал нь эгэл даруу амьдрал дахь тэнгэрлэг сэтгэлгээ, ухамсараас урган гарч байдгаараа сонгодог коммунзм ч байж болох талтай.

Хүний амьдралд тохиолдох ер бусын үзэгдлийн нөлөөллийг үгүйсгэдэгээрээ Эпикур нь дэлхий ертөнц, түүнд орших аливаа биет нь сайжруулсан боловч чимээгүй материйн атомын нэгдэл, холбоосны үр дагаар л хэмээн үзсэн байна. Лукреций энэхүү материализмыг системтэйгээр, эмх цэгцтэйгээр, аливаа бүх зүйлсийг атомын түвшинд нь үзэгдэх байдлаас эхлээд мөн чанар хүртэл нь тайлбарласан байна. Тэрээр Бурханы ертөнцийг хоосон гэж үзсэн бөгөөд түүнийхээр бурхад бол оготоргуй мандалын хооронд оршин байх хүний талаар өчүүхэн санаа тавьдаггүй, юу ч хийддэгүй бүтээл-биет. Энэ талаараа тэрээр атейист. Тэрээр аливаа бүх зүйлсийн гарал үүсэл, араншин нь тэдгээрийг бүтээдэг атомуудын хөдөлгөөн хэмээн үзсэн байна. Чөлөөт сэтгэлгээ бол хэсэг атомын “товойлт”-ын үзэл санаа бөгөөд бүхнийг “индүүдэх” ерөнхийлсөн үзэл санаа зарим тохиолдолд хэнээрхэлд үүссэн завсарлага. Лукрецийн хувьд сүнс/оюун санаа нь биедээ үхдэг. Тэрээр хүн төрөлхтөнд мухар сүсгээс үүссэн айдасгүйгээр амьдрахыг уриалан зөвлөсөн байдаг. Алив зүйлсийн ахуй чанарын тухайд бүтээл нь асуудалд ухаалаг хандахыг уриалсан суртал ухуулга бөгөөд энэ төрлийн зохиол бүтээлийн анхных нь юм.

Лукрецийн “атом”-ын онол нь гараг ертөнцийн гарал үүслийн талаарх өмнөх үеийн Герегийн тайлбаруудаас хамаагүй үндэслэлтэй боловч түүний хэлж буй “атом” нь бидний мэддэг атомын онол бол бараг биш бөгөөд таамаглал байсан гэж хэлэх нь оновчгүй юм. Нөгөө талаар өнөөгийн бидний мэддэг антропологи, социологи, хувьслын онолын дийлэнхийг нь урдаас төсөөлөн хэлсэн байдаг нь сонирхолтой. Эрипидийн нэгэн адилаар бидний зуунд амььдарч байсан бол гэртээ чимээгүй суугаад бодолд авсан суух нэгэн байсан нь дамжиггүй.

Түүний шүлэг нь утга санааны хувьд ихээхэн сүлжсэн, хүнд бөгөөд физик болон одон орон судлал ч шүлэг яруу найрагт буухдаа бас хүнд шүү дээ. Гэхдээ тэрээр энэ төрлийн судлал, гүн ухааныг тун чадмаг буулгаж амжуулсан нь мундаг. Ойлгоход хүнд хэсгүүд үе үе таарах авч, түүний шүлгийн гоо сайхан, тансагийг мэдрэхийн тулд элгээр хэсгүүдийг ойлгохын төлөө хөдөлмөрлөх нь амттай гэж жигтэйхэн. Аливаа зүйлсийн бүрэн бүтэн төсөөллийг тархиндаа хадгалаад, нарийн зүйлчлэн, зарим тохиолдолд ой тойноос ч гарамгүйгээр дүрслэх Лукрецийн авъяас чадварын урсгал мэт хэллэгийг Дантегийн үе хүртэл л лав олж уншихгүй гэдэг дүгнэлтэнд судлаачид санал нэгддэг.

Виргилийн нэгэн агуу шад шүлгэнд “Алив зүйлсийн учир шалтгааныг мэддэг тэр аз жаргалтай” хэмээсэн нь магад Лукрецийг хэлсэнээс зайлахгүй. Алив зүйлсийн мөн чанарыг таних нь Лукрецийн тэчъяадал агаад домог, мухар сүсэгт хууртагдахгүй гэсэн түүний зөрүүдлэл, тэмцэлтэй түүний зүйрлэшгүй боловч хүчирхэг ур ухааныг уншигчидад тайлбарлан дөхүүлэх нь зүйтэй нэж болдож байна. Нарийн ширийн зүйлчлэл дээрээ буруу байсан ч гэлээ, оргүй хоосноос авч матери, оготоргүйгаас гараг ертөнцийг төсөөлөн босгох нь бол агуу том амжилт бүтээл шүү дээ эцсийн эцэст!

Монголчууд бид Лукрецийг “Философийн Толь Бичиг”-нээс цухас мэддэг агаад хуучин хомын дэлгүүрүүдэд зарагдаж буй “цэнхэр” номыг үзвэл түүний талаар унших боломжой авёч тун товчхон, илүү социалист материалист хачиртай нь унших болов уу. Харин эх хэлээр нь (Герег) унших хэтэрхий их хөрөнгө оруулалт (цаг хугацааны) тул англи болон орос хэл дээр эс сурввалжуудаг үзвээс сонирхолтой байх.

Tweet This Post

THE NIGHT has a thousand eyes,
And the day but one;
Yet the light of the bright world dies
With the dying sun.

The mind has a thousand eyes,
And the heart but one;
Yet the light of a whole life dies
When love is done.

—————————————————————-

Шөнө Мянган Мэлмийтэй агаад

Өдөрт ердөө ганцхан,

Жаргах нарантай зэрэгцээд

Цэлмэг өдрийн гэгээ бөхнөм.

Оюун Мянган Мэлмийтэй агаад

Зүрхэнд ердөө ганцхан,

Хайрлаж дуусахтай зэрэгцээд

Хамаг амьдралын гэгээ бөхнөм.

Tweet This Post

Хамгийн сонирхолтой нь зохиолчийн өөрийнх нь талаар бараг л мэдээлэл байдаггүй нь хачирхалтай. санагдаж болох юм. Хиндү болон Буддизмын аль алиныг нь оролцуулаад Брахмагийн шашны суурь сургаальд энэ дэлхий болон аливаа юмс үзэгдэл, зүйл бүгд бүрэн утгаараа хий хоосон бөгөөд тийм ч учраас эртний, уламжлалт Энэтхэгт хүний үүх түүх, түүний амьдралаар дамжуулан аливаа үйл явдлын хэлхээсийг холбож, түүхийг дамжуулдаггүй байсныг уншигчид маань ойлговол үүний  учрыг илүү сайн ойлгох байх. Калидаса нь манай тооллын 400 магадгүй 500 оны үед зохиогдсон байж болох юм.

Түүхээс үзэхүл тэрээр эгэл гарадтай нэгэн байхдаа алдар нэрд хүрч, өөрийн зохиолчын ур чадвараараа ордонд бага зэрэгтэй язгууртан болсон байна. Тэрээр мөн тун бүтээлч зохиолч байсан авч түүний цөөхөн зохиол болох 3, 4 урт хэмжээний шүлэг мөн гуран жүжгийн зохиол л хадгалагдан үлдсэн гэж тооцогддог. Энэхүү тайлбартаа танд хамгийн ихээр таашаагддаг, мөн хэлэлцэгдэж байдаг хоёр зохиолыг нь санал болгож байна.

Үүлэн Зардас (Мегхадута) нь 210 бадагаас бүрдэх яруу найраглал бүхий хүүрнэл зохиол бөгөөд хэн нэг нь үүний Өрнийн утга зохиолын ижил бүтээлийг нэрлэе гэвэл хөгжимт жүжиг байж болох юм. Монголын хувьд Данзанравжаагийн Саран Хөхөө театрт тоглогддог байсан дуулалт жүжгүүдтэй ижилсүүлж болох юм. Шүлгийн гол санаа нь якса-гийн (байгал дэлхийн дагина) төрхтэй, нэгэн язгууртан залуу тодорхой дурдагдаагүй гэмт үйлдлийнхээ төлөө алс ууланд цөлөгдөн суудаг. Сайхан амраг бүсгүйгээ үгүйлэн суухдаа, алс хол Гималайн хормойд орших Алака хотын ордондоо хайртай бүсгүй нь мөн л түүнийг үгүйлэн гансран суугаа хэмээн төсөөлдөг. Уулын оройг эмжин хөрвөх үүлсийг харан суухдаа тэрээр Алака өөд хөврөн очоод гэргийдээ хайр үгс, халамжын сэтгэлийг нь хүргэж өгөхийг хүсдэг. Энэ бүхэн нь үүлс зараалыг хүргэхээр дайран өнгөрөх гол мөрөн, уул ус, хот балгадыг залуу якса (дагина)-ийн хоолойгоор магтан дуулах боломжийг шүлэгчид өгдөг.

Энэхүү шүлэг нь хайрын захидалын хэлбэрт хөрвөсөн аян замын магтуу дуу юм. Найргийн өнгө аяс, шүлгийн бүтцийн хувьд өндөр хэмжээнд зохиогдсон байдал нь өргөлттэй, үргэлж шинээрээ л сонсогддог. Үүлэн зардаст итгэж даалгасан тааламжтай, янагхан зараал нь тансаг хэрнээ шаналалын агаарт хөрвөх тэчъяадлын хэрнээ хөнгөхөн гунигтайн хооронд уншигчдыг хөвсөлзүүлж өгдөгөөрөө “томчуудын” гайхамшигт үлгэр шиг ч санагдаж мэдэх юм.

Сакунтала ба Танилын Бөгж (заримдаа зүгээр Сакунтала ч гэх нь бий) баатарлаг туульс гэж ч хэлж болохоор жүжиг юм. Энэтхэгийн кино, театрын бүтээлүүдийн нэгэн адилаар энэхүү зохиолын өрнөл нь Махабхарата доторх олон өрнөлүүдийн нэгнээс нь л урган гарсан юм. Чухам яагаад энэтхэг кино, жүжгийн зохиолууд ийм өрнөлтэй, олон үеийг давдаг шалтгаан нь гээд хэлчихэд бараг буруудахгүй байх (ялангуяа ах дүү 2 мэнгээрээ бие биенээ олдог гэх мэт өрнөлүүд). Зохиолын агуулга нь товчхондоо дагина, ухаат хааны охин болох үзэсгэлэнт бүсгүй Сакүнталад дурласан хааны хайр сэтгэлийн тухай юм. Охин өөрийнхөө гарал үүслийн талаар ямар ч төсөөлөлгүй эгэл санаваартны ойн гэрт өсөж хүмүүждэг. Нэгэн өдөр ан хийж явсан Дусянта Хаан Сакүнталаг  олж харсан даруйдаа дурладаг бөгөөд түүнийг дагадаг байна. Тэд дурлалт хосууд болж, Сакүнтала жирэмсэн болдог байна. Гэвч хаан ордон руугаа буцах чухал албатай болсон тул явахаасаа өмнө түүнд түүнийг таньж байхын тулд бөгж үлдээдэг байна. Тийнхүү бүсгүй ордон руу явах замдаа бөгжөө гээж, хаан бүсгүйгээ таних боловч яг хэн гэдгийг нь үл мэдсээр явна. Эцэс нь нэг юм бөгж эзэндээ ирж, дурлалт хосууд эргэн нийлж, бүгд сэтгэл амар аж төрөн сууна.

Нэг талаараа Калидаса, Шекспир хоёрыг харьцуулж үзэх ннотолгоо бас бий. Тэр хоёрын аль аль нь хамгийн дээд ихэс язгууртнаас эхлээд хамгийн хөгийн алиа албадайн дүрийг гаргуун гаргадаг. Яс юман дээрээ бол Калидаса Шекспирээс ч илүү байж чадах бас нэгэн давуу тал бий. Тэрээр өөрийн бүтээлээ туурвихдаа (яг л Мольер гол дүрүүдээ Латинаар яриулж, бусдыг нь Францаар бичдэг шиг л) хоёр хэлээр буюу язгууртнуудын яриаг сонгодог Санскритээр, харин бусдыг нь нутгийн Пракрит хэлээр бичсэн байдаг. Шекспиртэй харьцуулах бас нэгэн харьцуулалт байдаг. Албан үүрэг болон хүсэл тэмүүлэл, мөн нийгмийн жороор найруулсан зан араншингийн төлөв болон агшин зуурын хайр дурлал хоёр хоорондох тэмцэл нь Сакүнталад гардаг зарчмын тэмцэл юм. Шекспир өөрийн зохиол болох “The Tempest”-дээ ижил сэдвийг нээж гаргасан юм, энэ хоёр зохиолыг тун ойрхон дарааллуулж уншвал тун сонирхолтой байх болно. Сакүнталаг анхлан англи Өрнөдийн Санскрит судлалын пионер, орчин цагийн хэл шинжлэлийн эцэг Английн сэр Уиллиам Жонс хөрвүүлсэн. Түүний орчуулгыг Гётё ихэд биширч байснаас үзэхүл унших ёстой хувилбар байх болов уу.  Калидасагийн бусад зохиолыг олон сайн орчуулгууд байдаг. Харин Монгол хэлнээ байх эх сурвалжын хувьд 18-р зууны сүүл хавьд ганжуурын төсгөл ботьд орчуулагдсан, мөн Эрдэнэпэл гавж төвд хэлнээс орчуулсан байдгийг Б.Ренчин гуай орчуулан хэвлүүлсэн номынхоо эхэнд дурдсан байна. Хамгаас азтай нь энэхүү орчуулсан гаргасан номыг өнөөдөр худалдан авч чадлаа, Ренчин гуайг бахдан биширлээ.

Tweet This Post

Английн зохиолч, сэтгүүлч, нийтлэлч

Саяхан Үндэсний ТВ-ээр Робинзон Крузогийн адал явдал хэмээх кино гарснаар энэхүү зохиолын тухай нийтлэх сэдлийг өдөөсөн юм. Энэхүү зохиол нь 1719 онд анх хэвлэгдсэн бөгөөд Александр Селкрик хэмээх шотланд далайчин 4 жил Чилийн ойролцоох арал дээр (Мос а Терра нэртэй боловч 1966 онд Робинзон Крузогийн арал болж нэрийг нь өөрчилсэн) ганцаараа амьдарсны эцэст төрөлх эх орондоо буцаж ирсэн түүхээс санаа авсан аж. Харин зохиол дээрээ Робинзон Крузо 28 жил Карибийн тэнгисийн Тринидад Тобагогийн ойролцоох арал дээр амьдарсан талаар өгүүлсэн түүх юм. Дефогийн онгодоо авсан өмнөх энэ төрлийн түүхээс гэвэл 12-р зууны үед бичигдсэн Ибн Туфайлын Хай Ибн Ёгдхан буюу хоосон арал дээр үйл явдал нь болдог түүх болон 1659 онд Цейлоны хаан Роберт Ноксыг барьцаандаа байлган хажуудаа байлгаж байсан бас нэгэн түүхээс улбаатй байж болно хэмээн судлаачид үздэг.

Хэн ч над шиг ийм олон хувь твиланг ээлжлүүлэн үзээгүй юм, би 13 удаа ядуурч, баяжиж байлаа хэмээн Дефо өөрийнхөө тухай өгүүлсэн байдаг. Тагнуул, нийгмийг хошноор шүүмжлэгч, сэтгүүлч, наймаачин, зохиолч байсан Дефо амьдралынхаа туршид үгүйрэн хоосорч, цэцэглэн мандаж, шоронд орж, улс төрийн анхаарал дунд ч хүртэл оршиж байсан юм. Чингэж явахдаа тэрээр хошин шогийн мэдрэмжээ харин огт алдаагүй. Сөрөг утгатай хэвлэмэл хуудас бичиж тараасныхаа төлөө тэрээр мөглөнд гавлаж гудамжинд зогсоож шийтгэсэн байна. Тэрээр “Мөглөнгийн Магтуу” хэмээх ёж магтуу дуу зохиосон нь Лондонгийн ард иргэдийн дуртай дуу болон тархаж, зарим саваагүй нэгэн нь мөглөнг цэцэгээр хүртэл чимэж байжээ.

Махны наймаачны хүү Дефо худалдаа наймаанд дурлаж байсан тул тэрээр 23 насандаа шашны зүтгэлтэн болох бодлоо хаяж наймаачин болсон байдаг. Тэгж явахдаа Алжирийн далайн дээрэмчдэд баригдаж байжээ. Залуу насаа аялж өнгөрөөсөн байдаг. Эрсдэлтэй бизнес эрхэлэх нь түүний сул тал байсан бололтой, түүний туйпууны үйлдвэр, сүрчигний найрлагад ордог нэгэн төрлийн амьтны ферм, сүлжмэлийн үйлдвэр бүгд бүтэлгүйжээ. Төлөөсөнд нь 17,000 паунын өрөнд орсон авч төлж бас чадсан байна.

25 насандаа тэрээр Ромын Католик хаан Жэймс II-ийн эсрэг бослогод нэгдсэн боловч 600 босогчид нь нас барж, тэрээр өөрөө амь гарч чадсан байна. 3 жилийн дараагаар Жэймс Франц руу зугатааж, Дефо Протестант хаан Уиллиам III-ийн (Улбар Шарын Уиллам) улс төрийн гол мэдээлэгч, тэргүүлэх нийтлэлч болсон байна. Эзэн хаантай холбоотойг нь үл харгалзан, түүний бичсэн нийтлэлийг буруугаар ойлгосон Англикан сүм хийд болон эсэргүүцэгчидын аль аль нь шоронд хорсон байна. Окфордын Эрл Роберт Харлей түүнийг шоронгоос оргуулж өөрийн туршуулаа болгосон ажээ. Гэвч тэрээр 4 ч талд тагнуул хйиж байсан нь бас сонирхолтой. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн жилүүдийг ядуу, тагнуулын үйл хэргийнх төлөөх өс авалтаас айн чичирч өнгөрүүлсэн байдаг. Нийтдээ 400 орчим нийтлэл, зохиол бичсэний цөөн хэд дээр нь л өөрийнх нэр байдаг бөгөөд тэдний нэг нь Робинзон Крузо юм.

Магадгүй Дефо нь Англид хамгийн анхны шилдэг мэргэжлийн сэтгүүлч, Английн романы эцэг байсан байх. Түүний Moll Flanders хэмээх роман бас бий. Мөн тэрээр Робинзон Крузог бидэнд бараг л бодит хүн шиг болтол нь итгүүлж чадсан бичлэгийн ов залийн мэргэжилтэн юм.

Робинзон Крузо номны анхны хэвлэлт

Робинзон Крузо нь дэлхийн хамгийн алдартай номнуудын нэг. Гэтэл энэхүү ном нь зохиолчын амьдрал дүүрэн үйл явдлын хувьд өчүүхэн хэсэг байсан аж. Робинзон Крузо хөвгүүдийн ном гэж олон хүн андуурдаг. Гэвч, өөрийн үеэл болох Huckleberry Finn-тэй нэгэн адилаар, хүүхэд насандаа хөвгүүн бүрийн мөрөөддөг байсан мөрөөдлийг бүрэн дүүрэн хэрэгжүүлж өгч байдаг мэт боловч үнэндээ энэхүү мөрөөдлийг нь үхэн үхтэл нь уншигчдад өгч байдаг юм. Крузогийн арал дээрх амьдрал шиг л эрчүүдийн мөрөөдөл бүр:

• Өөрийн хувийн эзэнт улсаа байгуулан, түүнийхээ маргашгүй эзэн нь суух
• Ганц боол болох Баасангаа захиран колонийн өгөөмөр хаанчлалаа тогтоосныхоо үр дүнд амтлаг ганцаараа эдлэх өндөр дээд язгуур зиндаагаа таашаах
• Хэзээ ч өрсөлдөөнд өртөж, бусдад алдах эрсдэлгүй баялаг, эрх мэдлийг өөртөө цуглуулах
• Оюун ухааны хэврэг байдал, түвэгтэй дасгалын оронд харин ч булчин шөрмөс, дадлага туршлагынхаа мэдрэмжээ ашиглан амжилтаа хүртэн суух
• Өдөр тутмын уйтгартай үүрэгт ажлаас хол хаа нэгтэй тансаг орчинд энэ бүгдийгээ хийж суух
• Эцэст нь эхнэр хүүхдийн таашгүй үүрэг хариуцлагын аль нь үгүй өөрийнхөө байгууулсан Утопи арал дээрээ амьдрах

байдаг ажээ. (Робинзон Крузо болон Моби Дик нь нэгээс илүү хүйс оролцолгүйгээр агуу үйл хэргийг бүтээдэг хоёр лут роман юм. Тиймээс энээ хоср роман хэзээ ч охид, хүүхнүүдийн дунд ам сайтай байдаггүй!)

Робинзон Крузо-д ямар ч зохиолын өрнөл байхгүй. Баатар нь яг л нэг тийм идэр, чийрэг багана шиг л мэдрэгддэг. Тусгалын хувьд номны чамирхсан, арилжааны ч юм шиг зорилгоор оруулсан ёс суртахуун нь харин ч дээрэнгүй шинж чанартай. Энэ бол “төгс” бичсэн сэрүүн зүүд буюу маш нарийн дараалал бүхий, залдаж бичсэн хүсэл биелэхийг үзүүлсэн зохиол юм. Хамгийн романтик дурсамжууд, туршлагууд хамгийн энгийн үргэлжилсэн үгийн зохиолд холбогдон орсонд л номын өгүүлэх гэсэн санааны оргил хэсэг нь ч байж болох юм. Зохиолын тансаг байдал бага байгаа нь энэхүү сэрүүн зүүдийг “хүндэтгэлтэй” болгож байдаг аж. Үүнийг заримдаа “уран зохиол” биш гэж ч үэх гээд байдаг тохиолдол бий шүү. Залуу насандаа Робинзон Крузог хөгжөөсөн, бясгасан байсан бол өдгөө үүнийг дахин уншихаар л яагаад ч юм зохиол шигээ “үхэшгүй мөнхийн” гэдгийг нь ойлгодог.

Tweet This Post

Одоогоор миний бие цуглуулж амжаад байгаа Монгол дээр хөрвүүлэгдсэн Дэлхийн Сонгодог Бүтээлүүд:

Рабэлай “Гаргантюа ба Пантагрюэль” – С.Сандагдорж орчуулж, Ц.Цэдэнжавын хянан боловсруулж, 1964 онд Гэгээрлийн Яамны хэвлэснээр.

Вальтер Скотт “Айвенго” – Орос хэлнээс Ш.Очирбат орчуулж, Д.Бадарч найруулан засаж, 1969 онд Улсын Хэвлэлийн Комбинатын хэвлэснээр

Вальтер Скотт “Квентин Довардын Аян Замын Учрал” – Орос хэлнээс М.Шатар орчуулж, Б.Пүрэвбаатар найруулан засаж, 1988 онд Улсын Хэвлэлийн Газарын хэвлэснээр

Жэк Лондон “Саран Хөндий” – Орос хэлнээс Д.Лхамжав орчуулж, Г.Амар найруулан засаж, 1985 онд Улсын Хэвлэлийн Газар хэвлэснээр

Жэк Лондон “Мартин Иден” – Орос хэлнээс Г.Төмөрбат орчуулж, 16-р бүлгээ хойш Ү.Нямдорж дуусган, Д.Бадарч найруулан засаж, 1969 онд Улсын Хэвлэлийн Газарт хэвлэснээр

Марк Твен “Гекельберри Финнад тохиолдсон адал явдал” – Орос хэлнээс Г.Төмөрбат орчуулж, Ш.Очирбат найруулан засаж, 1965 онд Улсын Хэвлэлийн Хэрэг Эрхлэх Хорооноос хэвлүүлснээр

Марк Твен “Артур Вангийн Өргөөнөө” – Орос хэлнээс Д.Алтанхуяг орчуулж, Д.Алтангэрэл найруулан засаж, 1982 онд Ардын Боловсролын Яамнаас хэвлүүлсэнээр

Оноре Бальзак “Эцэг Горио” – Орос хэлнээс Д.Батсүх орчуулж, Г.Амар найруулан засаж, 1963 онд Улсын Хэвлэлийн Хэрэг Эрхлэх Хорооноос хэвлүүлснээр

Гоголь “Амьгүй Албат Нар” – Орос хэлнээс Я.Аюурзанаев орчуулж, Ж.Дансранжав найруулан засаж, 1959 онд Улсын Хэвлэлийн Газарт хэвлүүлснээр

Ф.М.Достоевский “Дорд Үзэгдсэд” – Орос хэлнээс Г.Амар орчуулж, Б.Пүрэвбаатар найруулан засаж, 1983 онд Улсын Хэвлэлийн Газарт хэвлүүлснээр

Л.Н. Толстой “Анна Каренина” – Орос хэлнээс Ш.Очирбат орчуулж, М.Шатар найруулан засаж, 1971 онд Улсын Хэвлэлийн Хэрэг Газарт хэвлүүлснээр

Чарьз Дикенс “Давид Копперфилд” – Орос хэлнээс Ш.Очирбат орчуулж, Г.Дамдин найруулан засаж, 1958 онд Улсын Хэвлэлийн Хэрэг Эрхлэх Хорооноос хэвлүүлснээр

Алигьери Данте “Тэнгэрлэг Туульс -Диваажин” – Орос хэлнээс Ц.Хасбаатар орчуулж, Р.Гүрбазар найруулан засаж, 1990 онд Улсын Хэвлэлийн Газар хэвлүүлснээр

Эрнст Хемингуэй “Зэр Зэвсэг Минь Баяртай” – Орос хэлнээс М.Цэдэндорж орчуулж, Д.Бадарч найруулан засаж, 1975 онд Улсын Хэвлэлийн Газарт хэвлүүлснээр

Сервантес “Кихот Ноён” – Орос хэлнээс Т.Жамбал орчуулж, Ш.Цэрэнрагчаа найруулан засаж, 1971 онд Улсын Хэвлэлийн Газар

А.Солженицын “Гулаг Олтриг” – хураангуй хувилбарыг Англи хэлнээс Т.Ариунсанаа орчуулж, Т.Бадрах найруулан засаж, 2010 онд Бит Дресс ХХК-д хэвлүүлснээр

Tweet This Post

Түүвэр шүлгүүд, Түүвэр жүжгүүд, Өөрийн намтар

Шекспир, Жофрей Чосерооос гадна Англи, Америкийн уншууштай цөөхөн хэдэн яруу найрагчдын нэг бол яах аргагүй Ийтс юм. Мэдээж хэрэг Ийтс тэрхүү найрагчдын дундаа дундаж нэгэн ч биш юм.

Ийтс бол бэрхшээлийг уншигчдад хүргэдэг. Өөрийнх нь бисэн бүтээлийг бүхэлд нь уншаад үзэхэд тэрээр хангалтгүй сэтгэл ханамжаа хуваалцдаг өөртөө асуудалтай зохиолч юм. Тэрээр зүгээр нэг яруу найрагч ч биш. Түүнд өөр өгөгдөл бий. Түүний асар их хөдөлмөр бүтээлийн дотор шүлэг, жүжиг, дурсамж, эссээ, уран зохиолын судлагаа, ардын болон шидэт үлгэрүүд, нууцлагдмал гүн ухаан, захидлууд, хэлсэн үг, илтгэл, Софоклоос орчуулсан орчуулгууд бий. Гётёгийн нэгэн адилаар түүний туулсан урт амьдрал олон тооны хувирлыг (evolution) туулсан байна. 1940 онд ттуурвисан Last Poems and Plays (Сүүлчийн Шүлэгс, Жүжгүүд)-ийн зохиолч  болон  1889 оны The Wandering of Oisin (Ойсины Тэнүүлчлэл)-ийг зохиогч залуухан Кельт мөрөөдөгчийн хооронд асар том орон зай бий. Энэхүү орон зайг хоорондоох гүүр болсон уншигч нь Ийтсийг ихээхэн хэмжээгээр өөртөө мэдрэх боложтойгоос гадна түүний нээж олох болон дүрслэх гэсэн Ирландын талаар оййлголттой болж чадах юм.

Тийм ч учраас нэг боть – түүний “Өөрийн Намтар” –ыг нь унших хэрэгтэй. Энэхүү бүтээл нь 1902 оны үеийн түүний дурсамжууд, 1909 онд хөтөлсөн өдрийн тэмдэглэл, 1909 онд өөд болсон Ирландын шилдэг жүжгийн зохиолч Синжийн (Synge) талаарх тэмдэглэлүүд болон 1923 онд Нобелийн шагнал авахаар Шведэд очсон тухай дурсамжуудыг багтаасан болно.

Ийтс өсөж томрох тусам өөрчлөгдөж, гүнзгийрч байсан: түүний амьдрал түүний бодсоноос ч илүү эгэл бус байсан. Бид цөөн хэдэн нөлөөллийг тодорхойлж болох юм. Үүнд: Слиго гүнлиг дэх түүний сайхан бага нас; Английн Романтик  яруу найргийг уншиж байсан цаг үе; түүний өөрийнх нь манлайлсан Ирландын уран зохилын сэргэн мандалттай хамт Ирландын нууцлаг домог – ардын аман зохиол; байгалийн нууцлаг, ер бусын үзэгдэлд итгэх гүн ухаан, нууцлаг ид шидэнд итгэх итгэл, сүнсэнд итгэл итгэл, одон орон;  Энэтхэгийн гүн ухаан; учир утгагүй 20 жилийн хайртай явсан Мауд Гонне хэмээх Ирландийн үзэсгэлэнт хувьсгалч эмэгтэй; сүнстэй холбоо тогтоогч түүний эхнэрийн сэтгэл зүйн хүч.

Түүний бүтээлч амьдралын гол хөдөлгөөн нь эмзэг нарийн, зөвлөсөн, бүрхэг, тойруу байсангүй харин түүний залуу цагийн яруу тунгалаг найраглалаас эхлэн түүний хожуу үеийн хатуу, нягт, хураангуйлсан, оюунлаг, чанд тэчъяадалтай, дийлэнхдээ бүрхэг тойруу болж ирсэн байна.  Энэхүү өөрчлөлт нь “1913 оны 9-р сар” хэмээх шүлэгэнд байх “Романтик Ирланд үхэж, үгүй болжээ”гэсэн мөрнөөс харж болох юм. Ийтсийн хөгжил яг Уордсуортынхтой ижил хүн болон уран бүтээлчийнхээ хувьд агуу болж ирэн юм. Түүний энэхүү хувь хүний өсөлт нь гүн гүнзгий зөрчилөөр тэжээгдсэн энэ нь зөвхөн хувь хүний бус илүүтэй улс төрин болон нийгмийн шинж чанартай зөрчил байсан бөгөөд  тэрээр бидний дэлхийн (өөрийнх нь дүрсэлснээр. орчин цагийн энэ гутамшигт түрлэг) ихэнхийг нь үзэн ядаж, үүгээрээ өөрийн язгуурлаг хилэнгээ тэжээдэг байсан гэж хэлж болох юм. Түүний оюун санааны хадлага нь язгууртны (бүр феодал шинжтэй), нууцлаг, билэг тэмдэгийн шинжтэй. Гэхдээ түүний тэрхүү билэг тэмдэгчлэл нь түүнд ихээр нөлөө үзүүлсэн Блэйк шиг галзуу гэмээр хувь хүнийх биш хэдий ч тэднийг түүний хийсэн бүтээл, амьдралын талаарх тодорхой мэдлэггүйгээр ойлгох боломжгүй юм. Гэсэн хэдий ч уншигчид түүний бүтээлээс уншиж эхлээд төөрөлдөж, дараа нь эгдүүцэж, бүр сүүлд нь дайсагнаж эхэлэх гээд байдаг талтайг хүлээн зөвшөөрөхгүй байж боломгүй санагдана.

Ийтсийн бүтээл нь ихэвчлэн түгээмэл буюу ард нийтийн мэдрэмжээс хол, хүний нийгмийн биш ч юм шиг, түүний ертөнцийг ойлгох цөөн хэдэн хүнд тайлагдахаар учир битүүлэг бөгөөд балар эрт цаг үеэс ургуулсан буюу Дорнын ч гэмээр эсвэл бүр түүний өөрийн бодож олсон ид шидийн ертөнцийн тогтолцоо эсвэл Ирландын домогоос амилуулсан гэмээр хачин жигтэй дүрслэл, ургуулалтаар дүүрэн байдаг. Гэхдээ түүнтэй ойр үзэл бодолтой хүмүүст Ийтсийн бодит байдалд ихээхэн ойр байдаг гэдгийг ямар нь элдэв нэмэлт тайлбаргүйгээр мэдэрдэг. Тэрээр зөн билэгтээ хөтлөгдсөн нэгэн байж болно, гэхдээ ямар ч тохиолдолд хий төөрөгдөлдөө хөтлөгдөөгүй нь бүтээлээс нь тодорхой байдаг. Түүний нас тогтсон цагтаа бичсэн бүтээлд маш чанд эмэгнэлтэй харуусал илрэн гарсан байдаг:

Харанхуйн аглагт юу ч гэрэлтсэн
Хүний “уярсан”* зүрх хангалттайг хүртсээн.

Түүний билэг оюун хүүхэд, өсвөр насныханд, өөдрөг үзэлтнүүдэд эсвэл аядуу тайван байдлыг эрхэмлэгчид буюу тааламжтай өрнөлтэй зохиолд дурлагчдад л лав зориулагдаагүй:

Энэ бүх шатны эхлэлд байх сэмэрхий, шивэрхий
Элэгдсэн дэвсгэр дээр элгээрээн би хэвтэх болж байна.

“Under Ben Buiben” хэмээх түүний сүүлчийн шүлэгнүүдийнх нь нэгийнх нь сүүлчийн мөрөнд тэрээр өөрийн илэрхий бардам байдал, өөрийнхөө оюун санааны язгуурлаг байдал, өөртөө харуусах түүний айдасаа нэгтгэн гаргасан байдаг. Өөрийн булшны чулуундаа зориулан үлдээсэн үгэндээ:

Өнгөлсөн гантиг, нэгэн хэвийн үгсийн хэлхээгүй
Ойрх газраас бэлтгэсэн шохойн чулуун дээрх
Өөрийнх нь зараалаар дараах үгсийг үгтээв:

Амьдралд, үхэлд ч
Хүйтэн харц чулууд.
Морьтоон; бүү саат!

* ган хат болд уярч зөөлөнсөн гэсэн санаа болой

Tweet This Post

Холливудын студиуд Алисагийн адал явдлаар кино хийж эхэлсэн нь энэхүү сонгодог зохиолын талаар нэгэн нийтлэл бичих гижигийг минь хүргэлээ л дээ. Гэхдээ үүнийг би Холливуд хийсэн учраас бус харин сонгодог зохиол гэдэг утгаар нь оруулж байгаа болно. Зарим нэгэн хүн Льюис Кэрролыг чухам юуны учир сонгодог бүтээл туурвигч хэмээн энд дурдах болсныг гайхаж байж болох юм.  Эндүү алдаа гараагүй юм. Тэрээр өөрөө үүнийгээ мэдэж байсан гэж үзэхгүй ч гэсэн, учир утгагүйн ертөнц учир агуулгатай их сонин гаж, цогц харилцаа холбоогоор дамжин хүртэлуэж, хэлхээ тогтоож байгаагаараа заавал унших, зарим нэгэн уншигчдад маань бол заавал “үзэх” зохиолын тоонд багтах нь дамжиггүй юм. Хүүхдийн сайн зохиол гэдгээрээ энд багтахгүй гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Хэрвээ чингэвээс бид Ах Дүү Гриммийн Үлгэрүүд, Андерсен, Коллоди, Е.Б.Уайт болон бусад зохиолчдыг оруулах хэрэгтэй болох байх. Түүнийг хүүхдээс гадна насан хүрэгчид дутагхгүй автан шимтэн уншдаг учир энэхүү зохиолыг би энэ жагсаалтдаа оруулж байгаа хэрэг юм.

Алисагийн адал явдлын талаарх хоёрын хоёр ном хэвлэгдэн гарсан өнгөрсөн зууны 60, 70-аад оноос илүүтэйгээр өдгөө илүү амьд амтлаг санагддаг бослон байна. Аль ч улс орны, аль ч үндэстний эгэл жирийн эрэгтэй, эмэгтэй хүн байтугай, Эдмунд Уилсон, В.Х.Одэн, Виржиниа Вулф, зэрэг хамгийн ухаалаг, шүүмжлэгчид, Альфрэд Норт Уайтхэд, Бэртрэнд Рассел, Артур Стэнли Эддингтон зэрэг логикч, эрдэмтэд болон гүн ухаантнууд, хэл шинжээчид, сэтгэл зүйчдийн сонирхлыг татсаар байна.

Түүний жинхэнэ нэр нь Чарльз Лютвидж Додсон. Тэрээр ректорын хүү зургаан эгчтэй бөгөөд энэ нь түүнийг илүү эр хүйстэнд төвлөрөн бичдэгтэй нь холбоотой байж болох юм. 19 настайгаасаа эхлэн нас барах хүртэлээ тэрээр Оксфорд хотноо Христийн Сүмд оюутан, математикийн мастер, хүндэт эрхлэгч зэрэг алба хашсан байна.

Бидний мэдэхээр тэрээр “зандан” хэвээр нас барсан гэж үздэг. Түүний амьдрал бүрэн цэгцтэй, тааламжтай, чамин, хээнцэр байсан нь эрдмийн гэхээсээ илүү олон тооны сонирхолтой хоббигоор нь (тэрээр анхны гэрэл зурагчдын нэг байж одоогийн Скотч “наалддаг тууз”-тай туйлын ижилхэн шахам нэгэн зүйлийг зохион бүтээж байсан.) мэдэгдэнэ. Мөн түүний амьдралд зурагдан үлдсэн нэгэн тэчъяал нь – бага насны охидуудад туйлын гэмгүй ихээр татагддаг байж.
Кэррол уйтгартай багш, дундаж математикч, гэхдээ Аристотелийн логикийн (учир шалтгаан) гайхамшиштай ховор оюутан байсны хувьд алдаатай дүгнэлтүүд нь түүний Алисагийн адал явдал зохиолд нь зальжнаар шигтгэн суулгасан олон тооны чанарт илэрч харагддаг. Зэгсэн дуулгавартай, номхон бодолтой, өгөөмөр, турших дуртай, туйлын зөв, ичимтгий (хар саарал бээлийндээ гараа байнга нууж хүртэл явдаг) гажиг залуу өөрийн бичсэн захидал, өдрийн тэмдэглэлээс нь үзэхэд Фройд эсвэл Эйнштэйнийх шиг гэж хэлэхэд хэцүү ч гэсэн гялалзсан оч бадарсан дотоод зөн билиг нь цагаас цаг үе дамжин өртөөлөн ирсээр байна.

Бусад олон Викториагийн (Английн Хатан Хаан) үеийнхэн шиг эргэлзээгүйгээр тэрээр дотроо бол хуваагдмал нэгэн байсан эдгээр хуваагдал эргэлзээ нь анхааралтай, сониуч уншигчдад анзаарагддаг хэмээн шүүмжлэгчид бичдэг. Түүний ухамсартайгаар болон анзааралгүйгээр мэдэрдэг дөрвөн ертөнц Алисагийн адал явдалд  өөр хоорондоо уулздаг. Эдгээр нь хүүхдийн, зүүд мөрөөдлийн, утга ухаангүй, учир шалтгааны ертөнцүүд юм. Эдгээр нь өөр хоорондоо орж гарах эсвэл дундын үүсмэл уусмалд дундуур урсан өнгөрөх нь бас бий. Эдгээрийн өөр хоорондын гаж харицан хамаарал, үйлдэл нь Алисагийн адал явдал зохиолд ээдрээ, түүнээс даван гараад цочроом бодит байдлыг бий болгох юм. Насанд хүрсэн уншигчид зохиолын тансаг егөөдөлд автахаас гадан энэ зүгээр нэг хүүхдийн зохиол бус харин ч үе үе бүдэг бадаг гэрэлтэх ухамсрыг хөддөгийг нь мэдэрч чаддаг байна.

Алдарт шүүмжлэгч Клифтон Фадиман нэлээд олон жилийн өмнөхөн бичсэн нийтлэлдээ Алисагийн адал ядлын тиалаар ийнхүү өгүүлсэн байдаг. “Алисагийн адал явдал хэмээх энэхүү номны өөрчлөгдөн хувирч байдаг ч үргэлж уриалан дуудаж байдаг зүйл бол хүүхэд насны ихэнх хэсэгт давамгайлдаг, тиймдээ ч насан туршид нь эзэмддэг айдас, гэмшилээр дүүрсэн хүүхэд насаа санагалзах асар их сонирхол, хүүхдийн ертөнц , түүгээр дамжуулан зүүдний цаашлаад хар дарсан зүүдний ертөнцийг нээх гүн гүнзгий боловч илүү бага ухамсарлагдсан тэчъяадал юм” гэжээ.

Tweet This Post

Санхүүгийн дэмжлэгт нь найдан Жонсон Англи хэлний хамгийн анхны Тайлбар Толь Бичгийг хийх төлөвлөгөөгөө олон тооны зүдэрсэн, ядарсан зохиолчдыг тэтгэн, ивээдэг төрийн хүн болох Лорд Честерфилдэд зориулсан байдаг. Хэдийгээр Честерфилд эхэндээ бага сага анхаарал тавин, өөрийн зөвлөгөөгөө өгч байсан хэдий ч төдөлгүй сонирхол нь буурч, ямар ч санхүүжилт өгөөгүй юм. Жонсон олсон орлогынхоо ихэнхийг бичсэн ажлыг нь гараараа хуулбарлан, тайлбар зүүлтийг оруулж, хуудсуудыг хийсэн цөөн хэдэн ажилчдадаа зориулсан байдаг. Хийсэн ажил нь хэвлэгдэхийн нь өмнөхөн бүтээлээ өөрт нь зориулж магадгүй хэмээн найдсан Честерфилд Тайлбар Толь Бичгийн талаар магтсан тойм нийтлэлийг тухайн үеийн сони болох “World” сонинд нийтэлсэн байна. Энэхүү магтуу нь Жонсонг ихээр унтууцуулсан бөгөөд түүнд хариу болгон бичсэн захидал нь олон нийтийн дунд ихэд алдаршсан гэдэг.

Чухам яагаад энэхүү захидлыг уншигчиддаа хүргэх болсон тухайд бол эх хэлээ эзэмшихийн агуу чадвар ямар язгуур дээд, гарал өөр хүнийг ч өөртэйгөө тэнцвэртэй харьцаанд хүргэж болдогийг харуулахыг зорьсон юм. Жонсон 7 жилийн туршид өчүүхэн бага орлогоор амьдран энэхүү бүтээлээ нийтийн сайн сайханд зориулан гаргасаныхаа төлөө ямар нэгэн одон тэмдэг, шагнал урамшуулал аваагүй болохыг энд онцлохыг хүсэж байна. Харин үүний дүнд Английн ард түмэн эх хэлээ улам сайн мэддэг болж, улам шимтэн суралцах болсноор хэл эзэмших соёл нь урлаг хэмжээнд хүрсэн юм. Өнөөгийн Монгол орноо амьдралынхаа 7 жилийг ийнхүү зарцуулан золиослож чадаад, түүнийхээ төлөө өчүүхэн ч мөнгө төгрөг, алдар нэр гуйж гувшихгүйгээр мөрөөрөө амьдарч чадах хүн байгаа гэдэгт итгэн тэр нэгэн хүнд урам өгөхийн тулд энэхүү захидлыг чадан ядан орчууллаа. Жонсон үүгээрээ тухайн цаг үеийнхээ, үнэндээ бол одоо ч өөрчлөгөөгүй хандлагыг шүүмжлэн ялсан юм.

photo.com

Лорд Честерфилдэд хандан бичсэн Сэмюэл Жонсоны захидал

Честерфилдийн Чинхүү Эрхэм Хүндэт Эрл танаа 1755 оны хоёрдугаар сарын 7-ны өдөр

Эрхэм Лорд минь,

Лорд та миний Толь Бичиг-ийг олон нийтэд санал болгон зөвлөсөн хоёр хуудас нийтлэлийг “Уорлд” сонинд нийтэлсэн болохыг эзнээс нь сонслоо. Ихэс дээдсийн тааллаас багахан хүртэж байсан миний хувьд ийнхүү онцгойлсон хүндлэлийг хүлээх нь нэр төрийн хэрэг болохын хувьд хэрхэн хүлээн авах эсхүл ямар байдлаар хандахаа мэдэхгүй балмагдав.
Урмын бяцхан гэрэл сэтгэлдээ сүүмэлзүүлэн лорд таны өргөөнд анх зочлохдоо бусдын хүмүүсийн нэгэн адилаар таны үг, бараалхахын сүрэнд автан байсан бөгөөд өөрийгөө энэхүү ертөнцийн эздийн эзэн мэтээр бахархан бодож, бардамнах сэтгэлээ барьж дийлэхгүй сууж байсан юм. Гэсэн хэдий ч бараалхалт минь туйлын бага урмаар тэжээгдсэн ч эхэлсэн үйл хэргээ цаашид үргэлжлүүлэхэд минь ямар ч бахдал, бууралтын аль аль нь цөхрөөж дийлээгүй би хэлж л чадах байна. Олон нийтийн өмнө Лорд танаа хандах үед ноогдох таашаалын аливаа ахуй өөрөөс нь буруулсан, тэтгэвэртээ гарч, хүндлэл хүлээхээ байсан эрдэмтэн төий л байсан юм. Хамаг хүлээлт нь талаар болон буцаагдахад ямар ч хүн тийм ч таатай хандахгүй илэрхий байдагчлан Би хийж чадах бүхнээ хийсэн билээ.

Эрхэм Лорд минь таны үүдний өрөөнд хүлээн суусан буюу үүднээс тань буцаагдсан цаг мөчөөс хойш гомдоллох нь утгагүй ч гэлээ тусламжийн нэг үйлгүй эсвэл урмын нэг үггүй бүр тааламжтай нэг ч инээмсэглэл үзэлгүй хийх ажлаа саад бэрхшээл дундуур түрэн урагшилсаар долоон жил өнгөрч, чирч гулдраад ч гэсэн хэвлэгдэн гарах мөчид авчирчээ. Надад ивээгч эзэн, асран тэтгэгч байхгүй байсан тул тийм ч халамжийг хүлээгээгүй байсан хэрэг.
Виргилийн хоньчин эцэст Хайр гэдгийг үзэж, хад чулуу болохыг ойлгодог билээ. Эрхэм Лорд минь, хүнийг усан дээр тэнцэж ядан амьдралынхаа төлөө тэмцэхийг эс тоон харсаар байгаад эрэг дээр гаран хөрсөн дээр хөлөө тавихад тусламжийн гараа сунгадаг нэгнийг ивээгч эзэн гэх үү? Миний хөдөлмөрийг өөртөө авахдаа та тааламжтай байх тухайгаа хэлсэн мэдэгдэл тань урьд нь байсан, өгөөмөр ч байсан. Гэтэл энэ бүхэн таашаахаа болин цөхөрч, илэрхийлэн гаргахын үл хүсэн ганцаардтал, аливаа тусламжийг үл хүсэн би өөрөө олонд танигдтал саатсан билээ. Хүлээж аваагүй ашиг тусын төлөө үүрэг хариуцлага хүлээхгүй байхыг эсвэл үзүүлсэн хандлага нь өөрөө өөрийнхөө төлөө эхэлсэн ажлаа хийхэд хүргэснийг нь ивээгч эзэндээ өртэй хэмээн олон түмэн үзэхгүй хэмээн итгэсэн нь ихэрхэн, муухай зан гаргасан хэрэг болоогүй гэж найднам.

Тусалсан өгөөмөр нэгэнд туйлын бага өглөгтэйгээр ажлаа өдий зэрэгтэй авчирсны хувьд, хэтийдсэн их баяр баясгалантайгааар өөрөөрөө бахархан, бардамнаж байсан итгэл найдварын тэр нэг цагийн зүүднээсээ аль эрт сэрсэн хэмээн дүгнэж байгаадаа миний урам үл хугарнам.

Эрхэм Лорд,

Таны язгуурлаг ахуйн хамгийн эгэл,
хамгийн дуулгавартай албат,

Сэм Жонсон

Tweet This Post