-Судалгааны багийнхан хус модны үйсэн дээр бичсэн 60 гаруй хуудас бүхий эртний гар бичвэрийг Булган аймгийн Дашинчилэн сумын нутагт байдаг Хар бух хэмээх эртний балтасын нурангид дарагдсан байсныг оллоо. Мөн Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Бүлээн гэдэг газраас 183 см өндөр, 53 см өргөнтэй Хятаны их бичгээр долоон мөр бичиг сийлсэн гэрэлт хөшөө олсон. Гэрэлт хөшөөг 1058 оны наймдугаар сарын 1-нд босгосон байх магадлал өндөр байгаа. Энэ хөшөө нь Монголоос олдож байгаа анхны хятан бичигт хөшөө юм. 

-Танай багийнхан өмнө нь ийм төрлийн олдвор олж байсан уу?

-Бичээс төсөл 1996 оноос Монголын нутаг дахь эртний бичиг үсгийн дурсгалуудыг шинээр хайж илрүүлэх, судлах, утгыг нь тайлах, эртний соёл иргэншлийг өнөөгийн иргэдэд таниулах, сурталчлах зорилгоор ажиллаж байна. Манай багийнхан зөвхөн Хархорин, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос монгол, дөрвөлжин, араб, перс, хятад зэрэг бичээс бүхий 19 хөшөө, олдвор олсон. Түүгээрээ дөрвөн цуврал ном гаргасан.

-Өмнө нь олсон хөшөө, дурсгалынхаа бичгайг тайлж, судалсан байх. Ихэвчлэн юуны тухай өгүүлсэн байдаг вә?

-Хөшөө, дурсгалуудад ихэвчлэн шүлэг, хууль цаазын талаар сийлсэн байх нь олонтаа. Гэхдээ бүх хөшөө дурсгал Ази, Европын олон улс үндэстний засаг захиргааны зохион “байгуулалт, эдийн засаг, шашины соёлын харилцаа гээд бүхий л мэдээллийг хадгалсан шинэ эх сурвалж, судлагдахуун болохуйц олдвор байдаг.

-Сая шинээр олсон олдворуудын бичгийг тайлж амжсануу?

- Эртний хятан бичгийг одоо хүртэл эрдэмтэд бүрэн тайлж чадаагүй байгаа. Харин үйсэн бичгийн хувьд эхний ээлжинд бэхжүүлэх, хадгалах, сэргээх ажлыг хийж байна. Багийнхны таамгаас үзэхэд Хар бух балгасаас олсон үйсэн номууд ХVI-ХVII зууны үед Монгол оронд бурхны шашин хэрхэн   дэлгэрч, хүрээ хийд байгуулагдаж, бурхны номыг хэрхэн монгол хэлнээ орчуулж байсан тухай эх сурвалж болох бичвэрүуд юм. Түүнээс гадна уг бичээсээр Хар бух балгас XV-XVII зууны үеийн монголчуудын үйсэн ном бүтээдэг, түүх соёлын томоохон төв байсныг нээн илрүүлснээрээ ихээхэн ач холбогдолтой гэж төслийн багийнхан үзэж байгаа.

-Олсон олдворуудаа хаана хадгалдаг вэ. Цаашид хаана байршуулах вэ?

-Бэхжүүлж, сэргээн засварлах ажлыг Монголд хийдэг ч багаж техникийн зайлшгүй шаардлага гарвал Япон руу аваачиж сэргээдэг. Гэхдээ бүх олдвор, хөшөө дурсгал Монголд үлдэнэ. Ирэх аравдугаар сард Хархоринд ашиглалтад орох Хархорин түүхийн музейд олдворуудаа байрлуулах байх. Мөн олдворуудыг судалсны дараа шинэ ном болгохоор төлөвлөж байна.

Тус судалгааны багт Монголын талаас профессор АОчир, доктор Л.Эрдэнэболд, Японы талаас профессор К.Мацуда, профессор Т.Мацукава, профессор Т.Мураока нар багтжээ.

SOURCE: Өнөөдөр

Tweet This Post

Юуны тухай ярих вэ гэж үү? Түүхийн ховор олдвор, утсаатны зүйн болоод соёлын олон хөшөө дурсгал. Биднийг Монгол хэмээн гэрчлэх тэр л үнэт зүйлсийн тухай. Бас бусдаас ангид байхын тухай. Дээл, малгай, монгол гутал, ахуй амьдралын хэв маяг, өнгөрсөн болоод өнөөдрийн хэрэглээ, ёс заншлыг бэлгэдсэн их өвийн тухай. Хэрвээ би болоод та үүнийг ой тоондоо ортол мэдэхгүй бол хэн нэгән биднийг хэмлэчихэж мэднэ. Өөр нэгэнд ч хуудуутай зүйл хэлчихэж болох.

Бас миний өвөг дээдсийн өв их түүхииг удам судартаи нь гуивуулчихаж магад. Яагаад вэ гэж үү? Өмнөд хөрш бидний үе уламжилж ирсэн үнэт зүйлсийг маань чимх чимхээр хумсалсаар өөрийн болгож чадлаа шуу дээ. Нэг л өдөр гарал үүсэл маань Хан гүрний хаяа тэлэх бодлогод нэвт уусчихсан байвал яана вэ? Дэлхийн түүхэнд монголчуудьш үлдээсэн өв хэмжээлшгүй. Бид их гүрэн байж үзсэн. Үүнээсучиглавал Монголтойхолбоотой ямар нэг зүйл таван тивийн хаанаас нь ч гараад ирэхэд гайхах зүйлгүй.

Бидний дээд өвөг Хүннү гүрнээс өгсүүлээд Сяньби, Жужан, Түрэг, Кидан, Уйгар зэрэг олон аймаг улсын ул мөр Монголд бий. Төв болон Дундад Ази, баруун, зүүн Европт нүүдэллэн суурьшсан улс гурний гарал үүсэл ч эндээс улбаатай. Тэд өтгөсөө, өв соёлоо, булш бунхантай нь энэ газарт үлдээгээд явсан. Одоо энэ бүгд Монгол Улсын өмч. Түүхийн ховор үзмэр, булш бунхан тонож, эд зүйлсийг нь хил давуулах гэсэн үйлдэл энгийн зүйл мэт болжээ.

БАРИМТ 1

Гаалийн ерөнхий газрын мэдээгээр энэ оны эхний долоон сарын байдлаар Монголоос эд зүйлс хууль бусаар хил давуулах гэж байгаад баригдсан 1255 зөрчил илрүүлж 29.6 сая төгрөгийн бараа хураан улсын орлого болгосон байна.  Үүнээс 13 нэр төрлийн 1.2 сая төгрөгийн үзмэр хурааж, захиргааны арга хэмжээ авчээ. Төрөл бүрийн бурхан, барласан гар бичмэл, суварга, ээмэг бөгж, цөгц, хөөрөг цэвэршүүлсэн алт зэрэг байсан аж. Харин 37 хэрэгт эрүүгийн хэрэг үүсгэж 350.8 сая төгрөгийн барааг саатуулсан байна. Мөн 4.9 кг алт хил давуулах гэж байгаад баригдсан тохиолдол бий. Харин дээрх тоо өмнөх оныхоос бага зэрэг буурсан төдийгүй зөрчил гаргагчдад хариуцлага хүлээлгэх торгуулийн хэмжээ өсчээ.

МОНГОЛ БОЛООД ГАДААДЫН ТОНУУЛЧИД

Уул уурхайн компаниуд болон алтны нинжа, олз хайсан нутгийн зарим иргэнийг тонон сүйтгэгчид гэж хэлмээр санагдана. Тэд алт халааслахын зэрэгцээ түүхийн ховор үнэт эдлэлд хуруу хумсаа дүрсээр. Тэдний учруулсан хохирол, эвдэж сүйтгэсэн баримтыг тоочвол урт дараалал үүсгэнэ. Нэг жишээ дурдъя. Өвөрхангай аймгийн Уянга сумьш Өлтийн алтны уурхайн орчимд хэдий үед хамаарах нь тодорхойгүй эртний булш олдсон. Булшийг хүнд машинаар тэгшлэн засаж дурсгалуудыг сүйтгэжээ. Авто замьш ажил гүйцэтгэж байсан БНХАУ-ын зам гүүр, барилгын компани Булган аймгийн Дашинчилэн сумын Чинтолгойн Хятаны үеийн хэрэмт хотын дэвсгэрийг тэсэлгээ хийн сүйтгэсэн. Уг нь Монгол Улсын Соёльш өвийг хамгаалах тухай хууль, Монгол нутагт археологийн хайгуул, малтлага судалгаа хийх журмыг эргүүлээд харчихсан бол иим зүйл болохгүй байх санж. Бурхан болоочоо наран мандах зүгт уульш энгэр түшүүлэн тавьдаг эртний уламжлалтай ард түмэн билээ бид. Хажуу хавиргаар нь явах нь битгий хэл мал адгуулахыг цээрлэдэг заншилтай. Одоо энэ байдан эрээ цээрээ алдаж. Хэдхэн жилийн өмнө дөө. Баянхонгор аймгийн Дугуй цахир, хэдэг газарт эртний язгууртны шарилыг тонон, бүх л эд зүйлсийг хаман одсон хэрэг гарсан. Заримыг нь бүр шатаасан гәх. Гэвчхариуцяаганьторгохтөдийхөн. Учир нь манай улсын Эрүүгийн хуулъд булш бунхан гэж байхаас “эртний” гэдэг үг байдаггүй аж. Олз хайгчид хуулийн энэ цоорхойг нарийн ашигладаг гэнэ лээ. Өөд бологсдын яс нь өндөлзөж өр нэхээд ирэх вий дээ.

АРХЕОЛОГИЙН ОЛДВОРОО ХОНГИЛД ХАДГАЛДАГ ГЭВҮҮ

Шинжлэх ухааны академийн Археологийн хүрээлэнгийнхэн чамгүй олдвортой. Жил бүр л сан хөмрөг нь баяждаг аж. Гэтэл үүнийгээ хадгалж хамгаалах байр сав байхгүй гэнэ. Байрныхаа доод хонгилд, чийг ханхалсан байранд нөгөөх үзмэрээ хадгалдаг гэх. Улсдаа ганцхан гэгдэх Үндэсний түүхийн музейд одоогоор 50 мянган нэр төрлийн түүхийн ховор үзмэр бий. Үүний 10 хувь буюу 5000 орчим нь нийтийн хүртээл болдог. Үлдсэн нь агуулахад байдаг гэнэ. Музейн сан хөмрөг жил бүр хэдэн арваараа нэмэгддэг. Үнэт зүйлс худалдаж авахад зориулж хөрөнгө мөнгө төсөвлөнө. “Саалиа бэлдэхээр саваа бэлд” гэдэг. Хөрөнгө мөнгө зарж, өчнөөн олон жил судалгаа хийчихээд чийгтэй амбаарт хадгалахын төлөөнөө ийм ажил хийсэн гэж үү. Ядахдаа олсон олдвороо чулуу болгож гадаадын жуулчдын нүдийг хужирлаж болмоорсон. Энэ тухай Үндэсний түүхийн музейн менежер Д.Мөнхтогоогоос лавлахад “Байр савны хурэлцээ муу, болдогсон бол орчин үеийн шаардлага хангасан музейн барилга барих хэрэгтэй байна” гэсэн. Айлаас эрэхээр авдраа уудал гэдэг. Харийнхнаас илүү дутуу юм гуйж бадарчилж байхаар өөрсдөө санаачилга гаргаад нэг сайхан музейн орд харштай болбол жуулчдыг даллах нэг алхам биш үү. Эдийн засгийн эргэлтэд ордоггүй ямар ч хэрэгцээгүй үхмэл хөрөнгө хадгалаад юу хийнэ. Харамсалтай нь одоогоор түүхийн үнэт өвийг бүртгэж, хамгаалах үүрэг бүхий ганцхан байгууллага Монголд байдаг аж.

БСШУЯ-ны харьяа Соёльш өвийн төв. Гэхдээ уг байгууллага соёльш өвийг нарийн чанд хамгаалдаг гэвэл учир дутагдалтай. 30 гаруйхан хүнтэй энэ байгууллагынхан зөвхөн хаана ямар оддвор байгааг бүртгэж мэдээллийн сан болгож, засаж сэлбэх нэрийддээр жил бүр хэдэн сая төгрөг зарцуулаад сууж байдаг. Аймаг, сум хөдөө орон нутагт энэ талын мэргэжилтэн үзээд өгье гэхнээ байхгүй. Ямар сайндаа л хөдөөгийн нэгэн сумын даргын ард иргэддээ булш бунхан ухах эрх өгч байхав дээ. Ийм сумын дарга нэрлээд байвал олон. Нөгөө талаар энэ асуудлыг хариупдаг салбарын сайдад хэдэн үг дайхгүй бол болохгүй нь.

ШУА, Археологийн хүрээлэн, Соёльш өвийг хамгаалах төв, гээд нэр дурдах байгууллагын ажлын уялдаа холбоо үнэхээр алга. Тэр тусмаа археологийн ховор үзмэр, үе үеийн түүх дурсгалыг хамгаалах. хадгалах асуудал орхигдсоныг таны сонорт хүргэе. Аймаг, сумын удирдлагууд археологийн ховор олдворын тухай сонсож суух хүсэл үнэндээ алга. Үүнд зориулагдсан төсөв хөрөнгө гаргаж, энэ чиглэлээр мэргэжлийн хүнийг хөдөө орон нутагт ажиллуулахыг салбарын ажилтнууд уламжилж байна. Түүхээ мэдэхгүй хүн ойд төөрсөн сармагчин гэдэг биз дээ.

ГАДААД, ДОТООДЫН ТОНУУЛЧИД БУЛШ ХИРГИСҮҮРИЙН ДУРСГАЛЫГ ИЙН СҮЙТГЭЖЭЭ

1. АРХАНГАЙ.

Хотонт сум – Цагаан сүмийн голын хөндийн Эргэнэ бууц, Сүүл толгойн ;    булш.

Хайрхансум- Гол модны дурсгал.

2. БАЯН-ӨЛГИЙ.

Цэнгэл сум – Могойн голын Хасагуудын оршуулга.

Улаанхус сум – Пазиршшйн үеийн булш.

3. БАЯНХОНГОР.

Бөмбөгөр сум – Овгор цанхирьш агуй, Рашаантын амны агуй, Овгор цэнхэрийн уяа, хадны оршуулга. Баян-Овоо сум – Дуурсахын хөндийн хоёр хиргисүүр, Тайн нурууны хойно Уйгарын үеийн хиргисүүр. Богд сум

-Их богд уулын хиргисүүр, Орог нуурын эргийн булш.  Баян-Өндөр сум -
Шүүтийн агуйн эртний оршуулга. Баянцагаан сум – Дугуй цахирьш эртний
хүний шарил. Бөмбөгөр сум – хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгал.

4. СЭЛЭНГЭ

Мандал сум – Гачууртайн голын адаг дахь эртний хиргисүүр, Дархан-Уулын Шарын голын чулуун тахилгын онгон. 5.ТӨВ Әрдәнә сум – Хөх чулуутын голын язгууртны бунхан. Борнуур сум

-Ноён уулын Сүжштийн амны Хүннү нарьш булш. Баяннуур сум – Өлийн
хиргисүүр.

6. ХӨВСГӨЛ

Цагааннуур сум – Хармайн гольш эхний Хүннү булш. Ринченлхүмбэ сум

-Их гольш хойдох олон хиргисүүр. Улаан Уул сум -Тоомийн багийн монголь
түрэг булш, Мэргэний дөрөлжийн буриад булш. Алаг-Эрдэнэ сум Ужигийн
гольш эхний Дундад зуунь1 булш, Эрхэл нуурын хиргисүүр, Бэлтэсийн
голын монгол түрэг булш. Цагаан нуур сум – Гурван сайхан уульш хиргисүүр,
Хармаан голын хүрэл Хүннүгийн үеийн булш.

7. ӨМНӨГОВЬ

Ноён сумьш Цагаан ханангийн агуй, Гурвантэс сум, Түрэгийн дурсгал, хиргисүүр,

8. СҮХБААТАР

Онгон сумын язгууртны булш. Дарьганга сум – эртний хиргисүүр, булш,

10. БУЛГАН

Хутаг-Өндөр сум – Эгийн гольш хөвөө Бэлсэгийн амны булш, Хялганатын ойролцоох хадны оршуулга. Бүрэгхангай сум – Өвгөнт,Эмгэнт уулын өвөрт байх Хүннү, монголын үеийн булш.

11. ДОРНОГОВЬ

Сайхандулаан сум -Улааншороот багийн монгол булш. Даланжаргалан сум – Нартьш хадан дахь Бургастайн амны эртний оршуулга.

12. ДОРНОД

Баян-Уул сум – Парчины арын дөрвөлжин булш. Баяндун сум – Тэмээний арын булш.

13. ДУНДГОВЬ

Дэлгэрцогт  сум – Бага газрын  чулууны  Мухарьш  амны чулуун байгууламж, Бурхантолгойн Хүннүгийн бүлэг оршуулга.

14. ӨВӨРХАНГАЙ

Хужирт сум- Щунхлай уулын хиргисүд^, Хархорум хотынтщд^ррхон^ гольш зүүн эрэг Сайханбулагийн дэнжиин хиргисүүр, дөрвөлжин булш. Бат-Өлзий сум -Агуйтын амны нийт 20 орчим дөрвөлжин булш.

15. ХЭНТИЙ.

Дэлгэрхаан сум – Бухьш хошууны язгууртны булш, Дулаан уульш бэлийн хиргисүүр. Батширээт сум – Цэгээн хоолойн гольш эхний дөрвөлжин булш, Бага нарстын хиргисүүр, Хүрэл зэвсгийн үеийн булш.

Х.Эрдэнэбулган
Өнөөдөр сонин 2010,08,12

Tweet This Post

Уйгагүй хөдөлмөр шаарддаг энэ “ажил” Б.Амарсанаагийн сонирхлыг дэндүү ихээр татдаг юм. Нэг үгээр хэлэхэд  Амарсанаа сонгодог шүлэгт донтон дурласан нэгэн билээ. Яръж байхдаа хацар нь үл ялиг хонхойдог энэ хүн нүд руу цоо ширтэж, гараа байн байн толгойдоо хүргэдэг бөгөөд хуруугаараа  юуг ч юм дурслэх шиг “зангана”. Энэ зуршил нь өөрт нь зохихыг яана. Учир нь нэг дууны өнгөө хувиргалгүй, нэг “өнгөөр” ярьдаг. Харин та түүний нэг “өнгө”-тэй ярианаас олон өнгийн бодлыг “харах” ёстой юм шүү…

-Орчуулга, тэр дундаа шүлгийн орчуулга халширмаар “ажил” биш гэж үү?

-Орчуулга хийнэ гэдэг нь зарим тохиолдолд бичихээсээ илүү түвэгтэй ажил байдаг. Ихэнх хүмүүс орчуулагчдын ажлыг ойлгодоггүй. Мэдэхгүй үгээ зүгээр л “Алтангэрэлийн толь”-оос таарах үгсийг сонгож, эмх цэгцтэй өрөхийг орчуулга гэж үздэг хүн ч бий. Тиймдээ ч нэг хуудас орчуулгыг 1000-100,000 төгрөг хүртэл ханшаар үнэлдэг. Энэ бүгдээс хамгийн хэцүү нь мэдээж уран зохиолын орчуулга. Учир нь тэр хүн эхлээд өөрийн мэдрэмжээ хамгийн дээд хэмжээнд гаргаж, дараа нь уншигчдад зориулан найруулсан байдаг. Тиймээс би уран зохиол орчуулагчдыг хамгийн ихээр хүндэтгэдэг юм. Зохиолчид ямар нэгэн нөлөөлөл болон онгодын хүчин дор өөрийн туршлага, туулсан амьдралдаа тулгуурлан бүтээлээ туурвина шүү дээ. Харин орчуулагчид өөрийнхөе сэтгэл хөдлөлийг үл ойшоож, тухайн зохиолчийн санааг ойлгож, мэдэрснээ буулгадаг. Тэгэхээр орчуулга нь бичгийн ажлын хүнд хэлбэр болж таарна. Энэ  бол үнэлж баршгүй том ажил. Гэтэл дөнгөж сургууль төгссөн хэлний сургуулийн төгсөгч гэхэд нэг хуудас материалыг 5000 төгрөгөөр орчуулдаг шүү дээ. Гэтэл манай урдаа барьдаг Гомбосүрэн, Аким, Цэдэндорж зэрэг орчуулагчид уран зохиолын хэлбэрт оруулсан орчуулгаа ном болгоод 10,000-аар л зардаг шүү дээ. Тэгэхээр номын борлуулалт тэдний сэтгэлийг тэжээдэггүй юм. Харин бусадтайгаа тэрхүү сонгодог зохиолынхоо мэдрэмжийг хуваалцах нь хамгийн том шагнал байх даа.

-Тухайлбал та орчуулга хийхдээ юуг түлхүү анхаардаг вэ?

-Тухайн хэлний онцлог, илэрхийллийн ялгаа зэргийг анхаарахыг хичээдэг дээ. Шүлгийн орчуулгын хувьд тухайн үндэстний шүлэг бичих, зохиох онцлогийг судална. Үүнээс гадна шүлгийн төрлүүд өөр өөрийн гэсэн сүүл толгой холболт, нэг мөрөнд байх үеийн тоо, үеийн аль хэсэгтээ өргөлттэй байх вэ гэдгээс  хамааралтай.  Орчуулга хийж байхдаа анхаарсан бас нэг зүйл бол бол Монголын тууль, ардын аман зохиолын дуу шүлэгт гурван үг, зургаан үе түгээмэл ажиглагдаж байсан. Тиймээс жаахан эртний туульс, шүлэглэл зэргийг орчуулахдаа үүнийг анхаарах хэрэгтэй байх. Үнэнийг хэлэхэд би орчуулга хийхдээ юуг анхаарах ёстой гэдгийг хэлэх хүн биш л дээ. Зүгээр л хувьдаа юуг анхаардаг талаараа хуваалцаж байгаа юм шүү.

-Яг ингэж орчуулна гэвэл амаргүй юм биш үү. Монгол хэл хатуу болохоор англи шүлэг бүр ч хэцүү байх.

-Одоогийн манай хип хопчдын “үглээнд” сүүл холболт болон үе өргөлтийг тэнцүүлэх үзэгдэл их ажиглагдаж байна. Энэ бол цэвэр өрнөдийн орнуудын шүлэг яруу найргаа бичих бүтэц, хэлбэр байгаа юм. Гэтэл үүнийг нь монгол хэл дээр хэрэглэж болохыг манайхан харуулж чадаж байна. Тэгэхээр эх хэлээ сайн сур, судал. Сурах судлах нь дан ганц унших биш бас бичихийг хэлж байгаа хэрэг. Би ч тэрхүү сурах хэрэгтэй хэсэгт нь багтаж байгаа нэгэн. Ер нь орчуулагчид хадмал буюу үг бүрийг гээхгүй утга бүрийг гаргах эсвэл ойлгож, мэдэрч тайлбарлах гэсэн үндсэн хоёр чиглэлд хуваагддаг.

-Жишээ нь та ямар арга барилтай вэ. Ер нь яагаад яруу найргийг орчуулах сонирхолтой болсон бэ?

-Миний орчуулах сонирхол ч дээ. Хайр дурлал хүнийг юу ч хийлгэж мэднэ л гэж хэлье. Хайртай бүсгүйдээ (одоо гэргий болсон) өөрийгөө илэрхийлэх гэхээр чадал хүрдэггүй байлаа. Тэгээд л уран зохиолд дуртай юм хойно соннетийн мастер Шекспирийн зохиолыг орчуулсан даа. Би хувьдаа их сургуульд байхдаа “Орчуулгын онол” гээд Эрхэмбаатар зохиогчтой номыг үзэж, үндсэн ойлголттой болсон. Хаа очиж манай орчуулгын онолын багш зэгсэн сайн хүн байсан шүү. Дүрмийн хувьд бол өмнө нь хэлсэнчлэн тухайн шүлгийг бүтцийн болон илэрхийллийн хувьд л алдагдуулахгүйгээр орчуулах хэрэгтэй л дээ.

-Шүлгийг орчуулж болдоггүй гэж ярьдаг юм билээ…

-Шүлгийг орчуулж болно. Орчуулах гэдэг үг байгаа биз дээ. Үүнээс гадна орчуулах, хөрвүүлэх, хэлмэрчлэх гээд олон үг манай үгийн санд байна шүү дээ. Тэгэхээр аль хэлбэрийг нь сонгон авч  хөдөлмөрлөхөөс ихээхэн хамаардаг. Харин мэдрэмжийг 100% буулгаж чадна.

-Өөрөө орчуулга хийдэг хүний хувьд одоогийн орчуулгын номйн талаар сэтгэгдлээ хуваалцахуу?

-20 жилийн өмнө ингэж асууж байсан бол онцсайн гэх байлаа. Сүүлийн хорин жилд Гомбосүрэн гуайн хэдэн орчуулгаас өөр даацтай, хүнд хүрсэн мән хүлээн зөвшөөрөгдсөн орчуулга хийгдсэн юм болов уу?

-Өдөр бүр л шинэ ном орчуулагдан, худалдаанд гарч байна шүү дээ. 20 жил гэдэг чинь дэндүү хол биш үү?

-Чейз, Дейл Карнеги, “Хэрхэн хурдан баяжих вэ”, “Хэрхэн гоё сайхан харагдах вэ” гэх мэт номуудыг л их орчуулсан шиг санагддаг юм. Буддын сургаал, шашны нэлээд сайн бүтээлүүд орчуулагдсан байх шүү. Гэтэл аль 1950-аад онд л оюутнууд “Жонон гуйлгачин хоёр”-ыг орчуулаад Б.Ренчин гуайд адлуулсан хэдий ч уншууртай л байсан байна. Залуу хүний хувьд хэлэхэд, ниигмийн үечлэлийн хувьд хойч үе нь өмнөх үеэсээ илүү байж чадахгүй бол тухайн нийгэм, үндэстэн мөхөж байна гэж үздэг. Гэхдээ шалтгааны үндэслэлийг харшуулан харах юм бол бидэнд ч гэсэн бодох зүйл олон гарч ирнэ. Тиймээс би орчуулагчдыг муулж болохгүй гэж үздэг. Учир нь тэд өнгөрсөн үеийнхээ шилдгийг өвлөн авч, хойч үедээ хүргэхээр хөдөлмөрлөж байгаа.

-Сүүлийн үед орчуулга оршуулга болсон гэж ярих болсон. Гэтэл та муу орчуулгыг ч хүлээн зөвшөөрнө гээд байх юм…

-Хэлээд шүүмжлээд засаад өгөхийн оронд надаас өөр хүн орчуулж чадахгүй гэсэн сэдлээр хэлсэн үгийн нэг л гэж үзэж байна. Орчуулж л байг л дээ. Оролдлого бүхэн муу гэсэн үг биш биз дээ. Харин тэр олон орчуулгын хувилбаруудаас хамгийн сайн болсныг нь шалгаруулаад тэтгэж, дэмждэг уншигчдын зөвлөл ч юм уу, орчуулагчдын зөвлөл байвал бүр догь шүү. Харин оршуулга гэж нэрлэгдэх  шалтгааны тухайд ярьвал орчуулгыг мөнгөний ажил болгож байгаагаас болсон хэрэг. Тэр ч бүү хэл орчуулгын вэбсайт гараад, нэвтрэх эрхийг нь борлуулж байгаа сурагтай. Харамсалтай нь  ойрын 10 жилдээ тиим боломж  байхгүй. Учир нь хүний сэтгэлгәэг  томъёолох боломжгүй. Чиний хэлээд байгаа тэр оршуулагчид эх  хэлээ л сайн эзэмшээгүй юм байна даа гэсэн бодол төрүүлдэг. Харин  зурагтаар гарч байгаа киноны  хувьд бол арай өөр шүү. МҮОНТ- ийн дэлгэцээр гардаг кинонуудыг  хангалттай сайн гэж үнэлж болно. Гэхдээ тухайн телевиз нь биш  орчуулагчид л ажлыг нь хийнэ шуу  дээ. Би ч гэсэн оюутан байхдаа “UBS Video” сувгийг анх нээгдэж байхад “Бурхан багшийн” тухай  өгүүлэх хуүхэлдэйн киноноос эхлээд нэлээд хэдэн кино орчуулж байлаа.

-Киноны орчуулгаар дамжуулан олон төрлийн шинэ хэллэг “төрж” байгаа юм шиг санагддаг. Хэл хувьсаж байгаа нь орчуулгын аддаа юу?

-Хаанаас даа. Гэхдээ энэ асуултад хэл шинжээчид хариулах байх. Нэг зуйлийг сонирхуулж хэлэхэд англи хэл чинь өөрөе таван хэлний нийлбэр юм шүү дээ. Английн хөрсөн дээр байсан дарааллаар нь дурдвал кельт, латин, англо-сакс (герман аймгууд), викинг (дани, Флеминг), франц… Эндээс харахад хэл нь хэчнээн олон хувьссаныг харж болно. Дундад зууны үеийн Англид ярианы хэл өөр өөр байсан гэдэг юм билээ. Энгийн ардууд нь хоорондоо англиар ярьдаг байхад сум хийд, их сургуульд латинаар, хаад ихэс нь францаар ярьдаг байж. Тиим ч учраас англи сурагчид хэлний дүрмээс гадна түүний хэрэглээг ижил хэмжээнд сурах хэрэгтэй болдог.

-Тэгвэл энэ хугацаанд монгол хэлэнд хэр олон өөрчлөлт гарсан бол?

-Санскрит, төвд, хятад, орос хэлний нөлөө л байгаа болохоос биш үндсээр нь өөрчилсөн үйл явдал гарч байсангүй. Гарах хэрэгтэй гэсэн утгаар нь биш мэдээлэл болгож хэлж байгаа юм шүү. Эндээс үзэхэд хэл хувьсах буруу биш харин хувьсалд нь тааруулан тохируудан авч явах нь хэлний мэргэжилтнүүдийн хүлээсэн үүрэг байх.

-Манай  орчуулагчид  шинэ үгийг эх хэл рүүгээ хөрвуулэхдээ яадаг юм бол. Орчуулагчдын нэгдсэн зөвлөл гэж байдаг уу?

-Хэцүү асуулт байна. Жишээлбэл Гомбосүрэн гуайн орчуулгыг хэн хянасан бол?

-Бид яаж мэдэх билээ дээ.

-Харин тийм. Гэтэл орчуулсан бүтээлийг нь олон нийт болон сэхээтнүүд бүгд шимтэн уншиж байна. Үүний нэгэн адилаар олон олон орчуулгын ном унших эзнээ хүлээгээд лангуун дээр хэвтэж байгаа биз. Тэгэхээр дээрх асуултад “уншигчид” л хариулах байх даа.

-Уншигчид үргэлж мэргэн байна гэж байх уу?

-Хүн өөрөө ертөнцтэй харьцуулахад дэндүү богино настай гэтэл хүн өөрийнхөө байх үедээ л бүхнийг эрхшээх гээд байдаг ертөнцийн дайны эрмэлзэлтэй, шуналтай бодьгал. БНХАУ улс дөнгөж 60 жилийнхээ ойг тэмдэглэлээ. Гэтэл бид 800 жилтэйгээ золгосон. Мин улсыг эс тооцвол тэд сүүлийн 800 жилд ердөө 260 жил өөрсдөө засаг төрөө барьсан болж байх шиг байна. Тиймээс ч харьцангуйн онолыг гаргасан Эйнштейнийгойлгохоосоо ойлгохгүй нь их байдаг шүү дээ.

Яагаад гэвэл өөрийнхөө орчин, цаг ахуйгаа л үнэн гэж боддогт байгаа юм. Тиймээс орчуулгын жинхэнэ хянагчид бол уншигчид. Зөвхөн энэ үеийнхэн бус ирээдүй, хойч үе бүхэлдээ багтана. Бид одоо ч өөрийнхөө түүхээ хятад эх сурвалжаас тайлан уншсаар байгаа нь нууц биш биз дээ.

-Ер нь та яагаад орчуулгыг үндсэн ажлаа болгоогүй юм бэ?

-Би орчуулга хийж олсон мөнгөөрөө амьдарч чадах болов уу. Үгүй л байх. Тэгэхээр зүгээр л дуртай зүйлээ чөлөөт цагаараа хийж байх нь дээр…

Зав л гарвал шүлгийн орчуулга бариад суучихдаг энэ хүн “Трай-медиа”-ийн гүйцэтгэх захирал, “Телемакс коммуникэйшн” компанийн Маркетингийн албаны дарга гэсэн өдрийн албатай. Уншиж таашаах, орчуулах оролдлого хийх үдшийн таашаалтай нэгэн билээ. Амарсанаагийн орчуулгаас сонирхохыг хүсвэл www.literature.mn цахим тэмдэглэлээр нь зочилж болох юм.

Өнөөдөр сонин 2010.07.28

Tweet This Post

-ЦААНА ЧИНЬ БУСАД УЛС УДАМ УГСААГАА ГЭЖ НЭРЛЭН, ӨӨРИЙН ТҮҮХЭЭНДЭЭ ХАМААРУУЛЖ, ТҮҮХТ ОЙГ НЬ ТЭМДЭГЛЭЭД ЭХЭЛЧИХСЭН БАЙНА-

-Хүннү судлаачид манайд хэр олон байдаг юм бэ. Та бүхэн Хүннү гүрний ойг тэмдэглэх ёстойг хэдийнээс ярьж эхэлсэн бэ. Ирэх жил тэмдэглэх учиртай юм бол үнэндээ оройтож байна даа?

-Ер нь Хүннү гүрэн байгуулагдсан түүхэн ойг тэмдэглэх тухай, бүр 1970-1980 оноос суд­лаачид ярьдаг байсан. Тухайн үед хэт их үзэл сурталжсан үе байсан учраас хүлээж аваагүй байх. Харин 1991 онд манай алдарт түүхч Г.Сүхбаатарын санаачилгаар 2200 жилийн ойг тэмдэглэж, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал хийж байсан юм. Уг нь тэр уламжлалаа барьсан бол төр бусдаар хэлүүлэлтгүйгээр ирэх онд 2220 жилийнх нь ойг тэмдэглэж байх учиртай. Монголд өнөөдөр хүннү судлалаар ажиллаж байгаа маш олон эрдэмтэн байна. Дэлхий дахинд ч ялгаагүй. Орос, АНУ, Солонгос, Хятад, Унгар гээд хүннү судлалаар дагнасан олон эрдэмтэд, янз бүрийн төвшинд судалж байна. Аль ч орон өөрийнхөө төр, улсын түүхийг цаашлуулах сонирхолтой байдаг. Гэтэл манайд эсрэгээр. Төр улсынхаа түүхийг наашлуулах гээд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэж байна. Түүнээс өмнө Монголын төр улс байсан шүү дээ. Дэлхий дахинд Хүннүг монголчуудын өвөг дээдэс биш гэсэн шинжлэх ухааны үзэл бий. Бид албан ёсныхоо бүхий л эх сурвалж дээр Хүннү бидний өвөг дээдэс мөн гэж бичсэн байгаа. Нэг ёсондоо бид тогоон дотроо л ингэж ярьж, бичиж байна шүү дээ. Одоо бид Хүн­нү бол монголчуудын өвөг дээ­дэс яах аргагүй мөн гэсэн нотолгоог дэлхий дахинд гаргаж өгөх ёстой байгаа юм. Грек, Ром, Хятадын соёл иргэншил гэж ярьдагтай нэгэн адил нүүдлийн соёл иргэншил гэдэг зүйл 4000-5000 жилийн өмнө монгол нутагт байсан шүү гэдгийг дэлхий дахинд ойлгуулах зайлшгүй шаардлагатай. Тэр утгаар нь Хүннүгиин ойд анхаарал тавихгүй бол болохгүй гэж яриад байгаа юм.

-Хүннүчүүд бол яах аргагүй бидний өвөг дээдэс мөн гэж байна. Гэхдээ үүнийг батлах биет болоод бичгийн эх сурвалж хэр олон байдаг юм бэ?

-Монгол орноос олдсон Хүннүгиин археологийн дурсгалуудаас харахад тэр агуу их соёлыг бүтээсэн ард түмний ул мөр маш тодорхой байгаа юм. Наад зах нь, хүрэл-төмрийн хүдрийг өөрийнхөө санасан хэмжээгээрээ боловсруулан хэрэглэж, аж ахуйн эд хэрэглэл, зэр зэвсэг, гоёл чимэглэл хийж байсан. Хоёрдугаарт, аж ахуйн гол үндэс суурь нь мал аж ахуй байсан. Дэлхий нийтээр байгапь, экологийн сүйрэл болж байгаа өнөө цагт нүүдлийн соёл иргэншил нь байгальд хамгийн хор хенөөл багатай аж ахуйн хэлбэр байж гэдгийг ойлгоҗ эхлээд байна. Түүнийг бүтээгч нь хэн бэ гээд эргэж харахад нөгөө Монгол нутаг дахь Төв Азийн эртний нүүдэлчин ард түмэн болж таарч байгаа байхгүй юу. Одоо үнэндээ нүүдэлчний соёл иргэншлээ хадгалж байгаа орон, манайхаас өер алга. Энэ бол Хүннү, Сяньбигийн үе, түүнээс ч өмнө эхэлсэн нүүдэлчний соёл. Өнөөдер дэлхий даяараа хүннүчүүд агуу их соёл бүтээсэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Гагцхүү түүний залгамж халаа хэн бэ гэдэгт л маргалдаад байгаа юм. Хүннү бол бидний өвөг дээдэс мөн гэдгийг батлах нэг жишээг дурдъя. Одоогийн Монгол нутаг дахь хүннүтэй холбоотой археологийн дурсгалуудыг бүртгээдүзэхэд, Монгол нутагт маш их нягтаршилтай байрлаж байгаа. Бидний өвөг дээдэс гэж өөрсдийнхөө түүхэнд хамааруулах гэж үзээд байгаа тэр хүмүүст бид асуулга тавьж болно. “Хүннү нар танай өвөг дээдэс мөн юм бол үлдээсэн түүх-археологийн дурсгал нь хаана байна” гэж.

Ганц нэг хүннү цэргийн булш гаднын нутаг дэвсгэрт байж болно. Харин Монголд байгаа Хүннүгийн язгууртнуудын болоод жирийн иргэдийн булш, хот суурингийн үлдэц энд Хүннүгийн төр улс төвлөрч байсныг илтгэх маш тодорхой баримт юм. ОХУ-ын нутагт хоёр, гурван газар язгууртны болон жирийн иргэдийн булш бий. Одоогийн ОХУ-ын Буриад улсын нутаг тухайн үеийн Хүннүгийн нутаг дэвсгэр байсныг олон түүх гэрчилнә. Хамгийн гол нь Хүннүгийн түүх дурс-галын нягтаршил нь одоогийн Монголын гол төв гэдгийг батлаад байхад бид зүгээр сууж болохгүй. Хүннү бидний өвег дээдэс гэдгийг батлах олон баримт энд хэлж болно. Бас нэг жишээ дурдахад, Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Балгасын тал дахь Тол мод-2 гэдэг газар Хүннүгийн язгууртны булшийг илрүүлж олсон юм. Энэ бол Евроазид байгаа Хүннүгийн хаадын хамгийн том булш бүхий газар. Энд 200 гаруй язгууртны болон жирийн иргэдийн дагалдах булш бий. Үүнээс 30 дагуул булш бүхий нэгдүгээр булшийг малтан шинжлэх явцад гуравдугаар дагуул булшнаас хүүхдийн оршуулга олсон юм. Энэ оршуулгын зан үйлд дагал-дуулжтавьсан 200 гаруй шагай олдсон. Тэр дунд дөрвөн тамгатай шагай байсан. Тэр шагайн дээрх наран тамга нь хожмын Чингис хааны тамга, сэрээ тамга нь Мөнхийн удам угсааны тамга, дэгрээ тамга нь Өгөөдэйн удам угсааны тамга. Тамга гэдэг зүйл санаандгүй зүйл биш. Түүх үргэлжилдгийн баталгаа. “Чингис хаан Чанчун бумба гэж Хятадын гүн ухаантантай уулзсан тэмдэглэл” хэмээх Хятадын түүхэн сур­валж байдаг. Тэр сурвалжид Чингис хаан “Бид агуу их Шаньюй хааны түүх, уламжлалыг авч яваа” гэдгээ нотолсон байдаг. Дуу, хуур, бөхийн барилдаан гээд бидний соёлын эхлэл Хүннү гүрэнд байсан. Түүний нэг баталгаа ньхүрлээр хийсэн бөх барилдаж буй хоёр хүний дүрстэй, бүсний арал, Хятадын түүхийн эх сурвалжид “Хүннү нарын дуулах нь чоно улих мэт” гэж доорд үзән бичсэн нь бий. Бодоход тэр нь уртын дуу байх л даа.

-Хүннү гэж асар их соёлтой ард түмэн байжээ. Түүнийг өнөөдрийг хүртэл судалсан судалгаа ямар төвшинд байгаа юм бол?

-Монгол нутагт байгаа Хүннүгиин олдвороос 100 хувь судалсан судалгаа байхгүй. Хүннүгиин талаархи түүх, соёлын дурсгалуудыг ерөнхийд нь тоон хувь болгоод үзвэл, 10 хувьд нь ч хүрээгүй. Бид Хүннүгийнхээ түүхийг бүрэн гаргасан гэж ам бардам хэлэх цаг болоогүй. Манай алдарт судлаач Ц.Доржсүрэн 1960-аад онд “Умард Хүннү” гэж том зо-хиол бичсэн. 1980 онд Г.Сүхбаатар багшийн “Монголчуудын эртний өвөг” бүтээл, 30-аад жилийн дараа З.Батсайханы “Хүннү”гэдэгном бичсэн. Орост С.Руденко, Н.Гумилев, П.Б.Коновалов, Н.Крадин, С.Миняев, С.Данилов, Японд Умехара, Унгарт Борболла гээд маш олон судлаач Хүннүгиин тухай судалсан, одоо ч судалсаар байна. Эдгээр хүний ном дэлхий нийтийн судлаачдын уншиж байгаа гол бүтээл нь болж байна. Харин Хүннүгийн хожмын залгамжлагч нар хэн бэ гэдэг дээр маргаан хийж байгаа судлаачид Монголын энэ их дурсгалыг өөрсдөө үзээгүй байгаа. Бид ч үүнийг дэлхийн нийтэд түгээхэд бага анхаарч байгаа тал бий. Үүнийг нуугаад яахав. Сүүлийн 3-4 жил гадаадын шинжлэх ухааны сэтгүүл дээр судалгааны өгүүлэл хэд хэдийг бичсэн. Түүнээс хойш зарим судлаач улам илүү анхаарч байна. Хятад, Унгарын зарим судлаач эртний Хүннүүгийг Хятадын түүхийн сурвалжаас шүүж, харьцуулан судалж үзээд одоогийн монгол хэлтэй төстэй байгааг хэлж байгаа.

Жишээ нь, Өвөрмонголын суд­лаач Учралт гэж хүн Хятадын түүхийн сурвалжаас одоогоор 24 уг олоод, туүнийгээ монгол үг байна гэдгийг нотолсон. Мөн Унгарын Бела Кун гэж эмэгтэйн бидэнд ирүүлсэн захидлаар “манай Унгарт 200 гаруй үг байна. Энэ бол славяни хэлний үгбиш. Унгарын мажархэлний үг бас биш. Латин үг ч биш байна. Явсаар монгол хэлтэй адил байна. Унгарын Транс-лавяни мужийн ард түмэн хэлэхдээ, “Хүннүгийн үг гэж хэлдэг” гэсэн. Энэ мэт зарим орны судлаач Хүннүгийн хож­мын үеийг монголчууд гэдгийг бага багаар зөвшөөрч эхэлж байгаа юм. Гэхдээ дэлхийн нийт хүлээн зөвшөөрөхөд маш их баримт хэрэгтэй. Түүх, архео­логийн, угсаатны, хәл шинжлэлийн олон баримт байх хэрэг­тэй. Сүүлийн үед байгалийн шинжлэх ухааны судалгаагаар буюу ДНК-гийн шинжилгээгээр нотолгоо гаргах боломжтой болж байна. Хүннүгийн эртний булшнаас олдсон яс, зөөлөн эдээс авсан шинжилгээг мон­голчуудын ДНК-тай харьцуулж хэдэн хувьтай давхцаж байгааг үзәж болно. Энэ мэт олон шинжлэх ухааны уулзвар дээр нотолсон баримт гаргаж тавьж байж дэлхий нийтийг үнэмшүүлэх ёстой. Миний хувьд Хүннү бол маргахын аргагүй бидний өвөг дээдэс мөн. Түүх, археологи, оюуны соёлын олон баримт одоогийн монголчуудын ёс заншилтай ижил байгаа учраас баттай хэлж чадна.

-Хүннүгийн судалгааг бага хийж байгааг таны ярианаас ойлголоо. Одоо ойг нь тэмдэглэнэ гэж байна. Дэл­хий нийтэд энэ түүхийг мэдрүүлэхийн тулд ямар шат дараалалтай ажиллах ёстой гэж судлаач хүний хувьд бодож байна вэ?

-Дэлхий нийтэд таниулахаас өмнө бид монголчууддаа мэдрүүлж, ухааруулах ёстой. Энэ бидний өвөг дээдэс шүү, энэ бидний түүх шүү гэд­гийг л ойлгуулах ёстой. Суд­лаач нарын хүсдэг хамгийн гол асуудал энэ. Хүүхдийг цэцэрлэгээс нь эхлээд дунд, их, дээд сургуулиудад Монгол Улсын түүх гэдэг хичээлээр яс маханд нь шингэтэл суулгах ёстой. Одоо манайд хэчнээн телевиз ажиллаж байна. Тэднээс үндэсний түүх соёлынхоо талаар нэвтрүүлэг хийж байгаа хэдэн телевиз байна. Дан солонгос кино эсвэл христос шашны юм үзүүлж байна шүу дээ. Тэр дунд ядаж нэг цагт нь Монголынхоо түүх соёлын талаар ярьж байх ёстой байхгүй юү. Эх түүхээ өөрсдөө мэддэг болчихоод дараа нь бид ийм түүхтэй ард түмэн гэж дэлхий дахинд ярих ёстой. Энэ бол хоёр дахь шатны ажил. Дунд сургуульд түүхийн хичээлийн цагийг хассныг би ерөөсөө ойлгохгүй байгаа юм. Одоо их, дээд сургуульд элсч байгаа хүүхдүүдэд бид Монголын түүхийг анхан шатнаас нь зааж байна. Өдгөө манай улсад нэг сумын ой, нэг байгууллагын, эгээтэй л нэг айлын ойгтэмдэглэхгүй байна шүү дээ. Гэтэл төр, улсынхаа түүхэн ойг мэдэхгүй сууж байна. Чингис хаан Их Монгол Улс байгуулсны ойг хийсэн шигээ Хүннүгийн төр улсын туүхэн ойг улс даяар өргән хийх ёстой. Тэгвэл манай улсын түүх урагшилна. Хүмүүс мэдэрнэ. Их Монгол Улсын, “Монголын нууц товчоо”-г бүтээсний түүхэн ойг хийхэд монголчууд нэг хэсэг түүхээ мэдэж, омогшлоо шүү дээ.

-Чингис хаан гэж ямар хүн байсныг мэдэхгүй ч түүний хөрөг, хөшөө олон байдаг. Түүн шиг Модун Шаньюйг дүрсэлсэн эх сурвалж байдаг юм уу?

- Модун Шаньюйгийн дүр төрхийг гаргаж ирэхэд хэцүү л дээ. Ганц маргашгүй үнэн юм хийж болно. Хэн ч харсан сайхан монгол эр байна гэхээр хүн сонгоод, тэр хүний дүрээр хөшөө хийж яагаад болохгүй гэж. Хүннү гүрнийг хамгийн хүчирхэг болгосон нь Модун хаан. Евроази гэдэг их хээр талын хоёр хязгаарт байгаа өрнө, дорнын хоёр соёлыг Торганы зам гэдэг худалдааны замаар холбосон хүн бол яах аргагүй Модун Шаньюй. Яагаад энэ түүхийг ярьж байна вэ гэхээр тэрээр багадаа Юэчжи улсад барьцаалагдсан. Тэр улс Евроазийн төв зам дээр байсан. Яавал хүчирхэг болж, хөг жиж цэцэглэж болохыг Модун тэр үед харсан. Нутагтаа эргэж ирээд, өөрийн эцэг Түмэн Шаньюйг харван алж, хаан ширээнд суусан гэсэн мэдээ бий. Тэгж бодохоор их харгис хүн шиг санагдаж болно. Гэхдээ Түмэн Шаньюйгийн хулчгар, сулдорой байдал нь төр улсад халтай байсан учраас хүү нь эцгээ егүүтгэж, улсаа аварсан гэж би боддог. Ингэснээр Хүннү гэдэг хүчирхэг гүрнийг бий болгосон. Ер нь аль ч улс, түүхэнд үлдсэн сайн, муу төрийн зүтгэлтнээ хараадаггүй. Манайх л өнгөрсөн түү­хээ хараадаг. Герман улс Гитлерээ хүн төрөлхтөнд гай тарьсан гэж ярьдаг боловч, харааж байгааг нь лав сонсоогүй.

-Манайхан, ялангуяа залуус Чингисийн үеэс манай түүх эхэлж байгаа мэт ойлгодог. Тэгвэл Чингисээс, Модунаас урагш Монголын түүхийг хэр судалсан байдаг юм бэ?

-Хүннү гэдэг төр улс, гэнэт цэцэг шиг дэлгэрээд гарч ирээгүй. Олон том овог аймгийн үндэс суурь дээр Хүннү гэдэг ард түмэн бий болсон. Тэгэхээр бид түүхийг тасралтгүй хүргэдэг сувагтай болохгүй бол таны хэлдэг шиг Чингис хааны байгуулсан төрөөс манай түүх эхэлдэг юм шиг ойлгох юм бол түүхийн том алдаа болно. Ийм алдаа их гараад байна. Энэ алдаа санаатай юм уу, санамсаргүй юу гэдгийг хэлэхэд хэцүү. Дээр хэлсэнчлэн аль ч орон угсаа гарлынхаа түүхийг цаашлуулахын төлөө тэмцдэг. Одоо хятадуудыг хар. Хятад гүрэн 5000 жилийн түүхтэй ард түмэн нь үнэн.

Гэтэл чулуун зэвсгийн үеэс олдсон эртний хүний ясыг синантроп буюу хятад хүн гэсэн нэр өгч дэлхий даяар шуугиулж байна. Үүгээрээ Хятадын түүх ийм урт шүү гэсэн санааг хэлж байна. Түүн шиг манай оронд чулуун зэвсгийн үеийн олдвор байна уу, байна. 1940-2000 онд үүнийг манай судлаачид маш сайн судалж байсан. Академич Д.Дорж багш бурхан болсноос хойш энэ судалгааг авч яваа нэр нөлөө бүхий том судлаач алга. Монгол нутгаас эртний хүн олдоно. Олтлоо хайгуул хийж чадахгүй байна. Харин хүрэл зэвсгийн үеийн овог аймгуудын үлдээсэн соёлын тархалтын судапгаа бидэнд бий. Энэ олон овог аймгийн суурин дээр Хүннү улс төр улсаа байгуулсан. Түүний дараа Сяньби, Жужан, Түрэг, Их Монгол Улс ирж байгаа юм. Сяньбигийн түүхийг өнөө хүртэл Г.Сүхбаатар багшаас өөр хүн судлаагүй байна. Түрэгийн түү­хийг ч Н.Сэр-Оджав, Д.Баяр, Ц.Баттулга нараас өөр судалсан хүн байхгүй. Археологийн дурсгал нь манай улсад хангалттай байхад шүү дээ. Энэ олон түүхэн үйл явцуудаа нэгтгээд, тасралтгүй нийтэд хүргэхдээ муу анхаарч байгаа нь бидний аюул болоод байна. Их Монгол Улс байгуулагдаад, дараа нь Эзэнт гүрэн болсон. Эзэнт гүрэн задраад хэд хэдэн жижиг улс болсон. Жишээ нь, Цагаадайн улс одоогййн Туркмен, Узбекийн улсууд байна. Алтан ордны улсууд одоогййн ОХУ-ын нутагт байна. Хүлүгэгийн улс Ирак Перс гээд байна. Тэр улсууд өөрсдийнхөө түүхийг Монголтой салшгүй холбоотойгоор бичиж байна. Ийм агуу түүх үлдээчихээд бид чимээгүй суугаад байж болохгүй шүү дээ. Монголчууд 800 жилийнхээ ойг тэмдэглэсэн. Гэхдээ Монгол дотроо л шуугиад байсан болохоос биш нөгөө агуу их Алтан ордны, Хүлүгэ­гийн, Цагаадайн, Юань улсын тухай хэн ч дэлгэрүүлж яриагүй шүү дээ. Юунаас нь айсан юм бүү мэд. Монголын байлдан дагууллыг харгис хэрцгий дайн байсан гэж нэг хэсэг бичсэн. Харин Монголын эзэнт гүрний харъяанд орж байсан улсууд одоо “Бид Монголын хүчинд нэгдсэн” гэж үзэж байна. Жишээ нь, Оросын түүхчид, “Тархай бутархай байсан олон жижиг вант улсыг Алтан ордны улсын хүчинд нэгтгэж, Орос улс хүчирхэг болсон” гэж. Иран, Персийн тэр хөгжил цэцэглэлтийг Монголын эзэнт гүрэн улам дэлгэрүүлсэн гэж хүлээн зөвшөөрч байна шүү дээ. Энэ бол бидний бахархал болохоос биш бусдын түүх, соёлыг булаах гэсэн зүйл огт биш.

-Судалгаа олигтой хийгдэхгүй, хийсэн нь олонд хүрэхгүй байгаа нь нөгөө л төрийн бодлого байхгүйтэй холбоотой байх даа?

-Хүннүгийн түүхийг судлах, сурталчлах гэдэг зүйл бас л мөнгө санхүүтэй холбоотой болоод байна. Өнөөдөр манай улс шинжлэх ухааны салбарт хэдэн төгрөг зарцуулдгийг би үнэндээ мэдэхгүй. Түүхийн шинжлэх ухаанд лав бага мөнгө зарцуулж байгаа гэж би боддог юм. Би Хүннүгийн түүхийг судлах гээд сүүлийн таван жил төсөл бичиж өгсөн. Батлагдаагүй. Аль шатандаа очиж хасагддаг юм, мэдэхгүй. Миний ажиллаж байгаа “Гол мод-2″-ын судалгааны зардлыг сүүлийн 10-аад жил Улаанбаатар Их сургуулиас гаргаж байгаа. Үүний хүчинд судалгааны ажил явж байна. “Гол мод-2″ дахь Хүннүгийн хаадын булшийг би найман жил цэвэрлэж байна. Дагуул 30 булшны сүүлийнхийг энэ жил малтаж дууссан. Үүнийг түгээн дэлгэрүүлж, монгол түмний хүртээл болгох зайлшгүй шаардлага бий. Төрийн нэгдсэн бодлого үүнд хэрэгтэй байна. Судлаачдад түүхээ судал, судалгааны үр дүнгээ дэлгэрүүл гэж мөнгө өгдөг, эргээд хариуцлага тооцдог болчих хэрэгтэй байна. Түүнээс биш зүгээр сонирхсон хэдэн хүн түүх бичээд олныг хамарч чадахгүй.

-Хүннүгийн түүхийг судалдаг гадаад, дотоодын олон судлаач байдаг юм байна. Хоорондын уялдаа холбоо хэр байдаг юм бэ. Мөнгө санхуүгээс гадна харилцан туршлага судалгаанд багагүй нөлөөтэй байх?

-Манайд өдгөө түүх, археологийн судалгаа хийдэг 20 гаруй гадаадын хамтарсан экспедици ажиллаж байна. Энэ олон судалгааны ангиуд яг үнэн­дээ судалгааны ажлын үр дүнгээ нэгт­гэж чадахгүй байгаа. Энэ бол бидний буруу. Нэгзорилго чиглэлд хийж бай­гаа судалгааны ажлыг ашиглахгүй байгаа нь том алдаа. Нөгөө нэг алдаа нь хамтарч ажиллаж байгаа гаднын судлаачид судалгааны зардлаа олж ирдэг. Тиймээс “мөнгөө төлсөн хүн хөгжим захиална” гэдэг шиг өөр өөрс-дийнхөө байр сууриас судалгааны үр дүнгтайлбарладаг. Энэ бол хамгийн аюултай. Жишээ нь, хоёр жилийн өмнө Монгол нутагт Оросын судлаа­чид монголчуудтай хамтран Хүннү­гийн булш бүхий Ноён уулд хорьду-гаар булшийг малтсан. Тэндээс гарсан эмэгтэй хүний яс, эд өлгийн зүйлсийг харьцуулан судалж үзээд “Хүннү нар Туркистан гаралтай нь нотлогдлоо” гэсэн өгүүүлэл нийтэлсэн байгаа юм. Үүгээрээ монголчуудын угсаа гарлыг шинжләх ухааны аргаар үгүй хийж байгаа хэлбэр. Судалгаанд мон­гол судлаач оролцсон. Төр улсаа төлөөлсөн тэр хүн юу хийсэн юм бэ. Тэр булшнаас гарсан эмэгтэй Туркис­тан хүн байж болно. Хүннүгийн хаад дэлхийн аль ч өнцгөөс эхнэр авсан байхыг үгүйсгэхгүй. Зөвхөн тэр эмэгтэйгээр Хүннүгийн угсаа гарлыг тодорхойлно гэдэг бол шинжләх ухааны аргазүйн хувьд буруу. Ингэж ямар нэг аргаар Хүннүг монгол биш гэж нотлохыг хичээх судлаач нар олон бий. Үүнийг монгол судлаач нар өөрсдөө залруулах ёстой.

-Сонирхож асуухад, хаанахын судлаачид байв даа, Монголоос нэг булш олсноо сүр дуулиантай зарлаж байгаа баримтат киног сая-хан үзсэн. Жишээ нь тэр таны ярьсанчлан манай түүхийг өөрсдийнх болгон тайлбарласан нэг жишээ юү?

-Тэр чинь Герман, Орос, Мон­голын хамтарсан археологийн судал­гаа байсан юм. Бас л өөрсдийнхөөрөө тайлбарласан. Тэнд бас л монгол суд­лаач орсон. Би өмнө нь нэг удаа Францын экспедицийнхэнтэй ажилласан. Баримтат кино хийж байхдаа надаар Хүннүгийн түүхийг яриулж, судал­гааны ажлаа хамтран хийж, хоёр жилийн турш авсан киногоо монтажлаад, францын эрдэмтэд хийсэн болгоод гаргаж байгаа байхгүй юү. Тэгэхийг нь мэдсэн бол би гэрээ хийх ёстой байж л дээ. Тэгжчадаагүй миний хохь болсон. Ийм зүйл олон давтуулахгүйн тулд судалгааны ажлыг төрөөс санхүүжүүлэх ёстой. Дээр хэлсэн 20 гаруй хамтарсан экспедцийн судалгааны мөнгө бүгд цаанаасаа санхүүжилттэй байгаа. Ийм ядарсан улс байж болохгүй шүү дээ. Хамтарч ажиллаж болно. Ядаж 50:50 хувийн хөрөнгө оруулалттай байх ёстой.

-Хүннүг таниулах ажлыг дотроосоо эхэлж хийх ёстой гэж та хэлсэн. Үүний тулд зөвхөн дунд сургуулийн хичээлийн цагийг нэмэхээс илүү баримтат кино шиг хэвлэл мэдээллээр дамжуулж нөлөөлөх ёстой юм шиг?

-Есүсийн талаар хүүхэлдэйн киног хар. Хүүхдүүд салахгүй үзэж байна шүү дээ. Багаасаа ийм зүйл үзсэн хүүхэд Есүст итгэхгүй яах юм. Түүн шиг өнөөдөр Хүннү, Сяньбигийн тухай баримтат, хүүхэлдэйн гээд залууст хүрэх ямар хэлбэр байна, тэр болгоноор хийх ёстой байхгүй юү. Гадаадынхны хийсэн түүхэн, уран сайхны киног түүх гуйвуулсан гэж маргаж байна. Тиим маргаан гарч л байг. Гагцхүү энэ чинь Монголын түүх шүү гэдгийг харуулж байх ёстой. гадна өдөржин шөнөжин яриад бардаггүй монголчуудын тэр их агуу үлгэр домгийг одоо яагаад ярихаа больчихоо вэ. Одоо гаднаас дайсан орж ирээд, Монгол Улсыг эзэлнэ гэж хэзээ ч байхгүй. Харин оюуны соёлын хүчээр өөрийнх нь соёлыг устгаад “түрэмгийлэх” боломж бол бий.

-”Монголын нууц товчоо” шиг Модун хааны үеийг утга зохиолын хэлбэрээр ном болгон гаргах бо­ломж байдаг уу. Залуу үеийнхэнд Чингис хаанаар бахархах гол эх сурвалж тэр л болж байна шүү дээ?

-Бидний үед Хүннүгийн тухай баримт: ном зохиол хадаглагдаж үлдсэнгүй л дээ. Хүннүгийн түүхийн талаар Хятадын эх сурвалжид бичсэн байгаа юм. “Хүннү нарын бичиг нь шувууны хөл шиг. Чулуу, модон дээр сараачиж бичдэг байсан гэж бичсэн байгаа юм. Би Булганы Эгийн голын ойролцоогоос бичгийн чулуун янтай хоёрыг олсон. Энэ мэт түүхэн баримт байна. Мэдээж төр улс юм чинь бичиг соёлтой, ном судартай байсан байж таарна. Харамсалтай нь бидний гарт алга. Гэхдээ алга байна гэдэг огт байхгүй гэсэн үг биш. Монголын нутагт байгаа энэ олон булшнаас ком зохиол, бичиг соёлын түүхэн сурвалж гарахыг үгүйсгәхгүй.

-Баримтат кино гэснээс Модун Шаньюйгийн талаар кино хийх гэж байгаа гэсэн. Киноны багийнхан судлаач нартай зөвлөлдөж байгаа нь суурь судалгаа сайтай кино болж байгаа юм болов уу гэж санагдаж байна?

-Киноны багийнхантай уулзсан. Тэр залуусын санаа, зорилгод би их баярлаж байгаа. Уран сайхны киногоор дамжуулж, Хүннү болон Модун хааныг гаргаж ирж байгаа нь маш зөв. Энэ кино гарчихвал монголчуудын сэтгэлд бид ийм агуу түүхтэй ард түмэн байна гэж ойлгоход дөхөм болно. Тэд надаас тухайн үеийн эд өлгийн зүйл, ахуй ямар байсан талаар асуусан. Би өөрийн мэдэж байгаа зүйлээ харамгүй хэлж өгье. Үүний өмнө “Үхэж үл болно” гэж Чингис хааны тухай нэг кино гарсан шүү дээ. Тэр кино яагаад олны сэтгэлд хүрээгүй вэ гэхээр тэнд монгол ахуй, ёс заншил бага харагдаж байгаа байхгүй юү. “Цогт тайж” гэж кино байна. Тэр кинонд түүх гуйвуулсан зүйл их бий. Гэхдээ монгол ахуй нь байгаа учраас монголчуудын өнөөг хүртэл үзэх дуртай кино хэвээр байгаа юм. Тиймээс Модун Шаньюйгийн тухай энэ кинонд тухайн үеийн ахуйг оруулахдаа монгол угсаатныхаа ёс заншилд тулгуурлахад буруутгах юм огт байхгүй. Үүнд анхаарч судлаач нараас зөвлөгөө авч байгаад баярлаж байна. Тэр уран бүтээл маш хурдан гараасай л гэж бодож байна.

Үндэсний шуудан 2010.06.21 N146 /860/

Tweet This Post

Төв аймгийн Дэлгэрхаан суманд орших  Цогт тайжийн бичигт хадны 386 жил  тохиож байна.  Цогт тайж 1624 оны намар  ан хийж яваад авга эгчийгээ санан  бичсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ.

Тус сумын төвөөс урагш  20-иод километр зайд орших  Тарамцагийн уулсын шувтарга Хутаг  хэмээх уулын өвөрт байдаг тэр  хадыг нутгийн ард түмэн “Дуут” хад гэж нэрлэдэг. Ийнхүү нэрийдэх болсон нь түүнээс ширмэн тогоо шиг  дуу авиа гардаг байна. Мөн гаднаа хар боловч дотроос нь цагаан саарал өнгө гарч ирдэг байгалийн нэгэн  гайхамшигт тогтоц юм. Тиймээс Халхын тайж Цогтын бичээс нь хар самбар дээр цагаан шохойгоор бичсэн юм шиг тод  харагддаг юм. Энэхүү бичээс нь хоёр хадан дээр бичигдсэн байдгийг уншигчиддаа   хүргэе.

Нэгдүгээр бичээс: Цагаан тахиа жилийн намрын эхэн сарын  хорин нэгнээ Цогт тайж Хангай ханы цэцэрлэгийн хойд ууланд авлан, хуягт  халтараа унаад, өндөр дээр гарч байхдаа  зүүн зүг харан сэтгэлээр маш  уярч халагуут авга эгч юүгээн санаж  ийн өгүүлээд уйллаа.

-Дээд тэнгэр  ханы ахуй хийгээд

Дэлхий дахь хан  богдусун ахуй газар

Дээр дорын ялгал  болбоос бээр

Жаргал хайрлал  хоёрын агаар нэгэн буй

-Аганистайн агуй  дахин бодисдва нар хийгээд

Алтан дэлхий дахь бодь сэтгэлтэн  хоёрын

Ахуй газар ангид  болбоос

Асрах нигүүлсэхүйн агаар нэгэн буй

-Энд хан богдусун  сайн түшмэд хийгээд

Эргүүлэгч Эрлэг  хааны их ноёд хоёрын

Ёс өнгө өөр болбоос  зөв бурууг ялгахуйн агаар нэгэн  буй

-Олз идэш олон  ядагч хүмүн хийгээд

Уул модонд явагч  араатан хоёрын

Ахуй бие ангид  боловч

Алан идэхүйн  агаар нэгэн буй

-Хол ойроос хулгай  хийгч хүмүн хийгээд

Хотыг эргэн гэтэгч чоно хоёрын

Илт бие өөр боловч

Идэхүй хүсэх  сэтгэлийн агаар нэгэн буй

-Онон мөрөнд  ахуй халагуут эгч минь хийгээд

Орхон туулд агч  эвчит бидэн хоёр

Халх оннигуудын газар хол болбоос бээр

Хайрлан саналцахын агаар нэгэн буй

-Энэ биедээн  эс золголцвоос

Үүнээс хойш төрөл  тутамдаа

Эх нь ганц хүүхнээ  хайрлах мэт

Элдэв үйлээр туслалцах  болтугай …

Хэмээн хайлан өгүүлсэнийг  нь хамт агсан Эрх хиа тогтоож  сударлан авсныг хойно дөрвөн жил  болоод мөн хулгана жилийн /1624он/ нэгэн сарын арван наймнаа  Дайчин хиа, Гүен баатар хоёр хаданд бичив.

Шүлгийг сурвалжлан олж, шинжлэх ухааны судалгааны гүйлгээнд  оруулсан тухайд эрдэмтэн Ц.Сандаг бичихдээ:

“1912 онд монголч  эрдэмтэн В.Л.Котвич Монголд ирээд  буцах гэж байхдаа Мишиг гүний  хошууны Дуутын хар чулуу гэдэг  газар бичигтэй хад байдаг  тухай мэдээ авсан байна.  Нэгэнт  хугацаа давчидсан учраас тэр  бичгийг хуулбарлуулж илгээхийг  Гадаад яамны сайд Ханд вангаас  хүсчээ.  Ханд  ван тэрхүү хүсэлтийг  ёсоор болгож уул хуулбарыг  Жамсраны Цэвээнээр дамжуулан  В.Л.Котвичид илгээсэн ажээ.1923 оны  5-р сарын 31-нд В.Л.Котвич Оросын  Археологийн нийгэмлэгийн Дорно  дахины салбарын хуралдаан дээр  уул бичээсний тухай товч мэдээлэл  хийсэн байна.1925 онд жуулчин П.К.Козлов  Мишиг гүний хүрээний хошуугаар  уул бичээсийг гэрэл зурагт  буулгаж авсан ажээ. Энэ гэрэл  зургийг Б.Я.Владимирцовт уншуулахаар  өгсөн байна.Үүнийг мэдээд В.Л.Котвич  ч нөгөө хуулбараа бас Б.Я.Владимирцовт  өгсөн байна. Б.Я.Владимирцов “Халхын  Цогт тайжийн хадны бичээс”гэдэг  өгүүлэл бичиж “СССР-ийн ШУА-ийн  мэдээ” сэтгүүлийн 1926 ба 1927 оны  дугаарт нийтлүүлсэн байна”гэжээ.Үүнээс  хойш судалгааны олон бүтээлд  уг шүлгийн тухай шинжлэн дүгнэсэн  материал хэвлэгджээ.

Хоёрдугаар бичээс: Саманда бадари хийгээд  Аминдиваа ба Шигмунь бурханаа мөргөмүй.Хий  очир хийгээд Варагай эх ба Базарвааньд  мөргөмүү …

Чингис хааны  үр Очир хааны ач Халхын цогт тайжийн  зарлигаар дайчин хиа,   Гүен баатар хоёр Монголын хутагт хааны учираа Чингис хааны төрсөн усан морин жилээс инагш дөрвөн зуун жаран дөрвөн жил  болсноо,  жилийн эх хулгана жил, сарын эх гал барс сарын арван  таван,    их цагаан өдрөө хаш  эрдэнэ мэт хаданд бичив.

Д.Лхагвамаа
МОНЦАМЭ

Tweet This Post

Гэвч, уг шүлэгт “ташуур”-ыг аман зохиолын адил хэтрүүлэл, ихэсгэлийг хэрэглэн магтаж бичсэнгүй харин ч “гурван тохой” төдийхөн мэтээр эгэл борогжуун байдлаар дүрслээд, хамгийн сүүлчийн мөрөнд хэдий ийм богино боловч “зуун түмэн хүчирхэг цэрэг түүний дохилгыг дагамуй” хэмээн гол утгыг зангидаж өгсөн нь уг шүлгийн гол амин сүнс буюу уг шүлгийн туйл ба тайлал зэрэг болж байгаа мэт санагдана. Өөрөө хэлбэл, Баян жанжины “Ташуур” хэмээх шүлгийн үүдэл санаа нь монгол аман зохиол, жинхэнэ монгол сэтгэлгээнээс эх үүдэл авч, харин яруу найраг болон биелэхдээ хятад хэлт яруу найргийн ур маяг, гүехэнээр эхлээд гүнзгий утгыг цөөн мөрөнд багтаан төгсгөх буюу “үг нь энд бөгөөтөл санаа нь тэртээ байдаг” яруу санааг агуулсан шүлэг гэж болмоор байна.

Өвөр монголын эрдэмтэн Б.Төмөрбагана “Баян чинсан ба түүний шүлгийн зохиол” гэдэг өгүүлэлдээ, “Баяны энэ шүлэг яриангүй бодисыг зээлж сэтгэлгээгээ уянгалуулсан бүтээл болно. Их цэргийн ялж ялагдах, ариун үйлсийн бүтэх бүрэлдэх цөм түүний гар дахь ташууртай шууд холбоотой. Хялгасын төдий осолдвол л хэмжээлшгүй хохирол сүйдлийг авчирч мэднэ. Иймээс үзэхэд охор бөгөөд хөнгөн боловч энгийн хүмүүс хэрхэн түүнийг тааж чадах вэ. Гэтэл энэ ташуур Баяны гарт атгагдмагц даруй тэнгэр газрыг доргиулсан шидэт хүчээ үзүүлж, ялалтын бэлгэ дэмбэрэл болов. Шүлэгчийн үгийн гаднах уг санаа ташуурт биш гэдэг нь үзмэгц илхэн. Энэ шүлгийг гагц Баян чинсан шиг тийм байр суурь, тийм эрдэм чадвартай хүн, тийм түүхэн нөхцөл байдал доор сая бичин гаргаж чадах юм” /Б.Төмөрбагана, “Баян чинсан ба түүний шүлгийн зохиол”, Хөх хот, 1982/ хэмээн тэмдэглэжээ.

Дамбийпэлжид, Шинг Хан нарын орчуулга:

МАЛИА

Нэг үе нь урт болой, нөгөө үе нь охор
Хэдэн зэрэг дөрөө тогшсоор саруул шөнөөр буцмуй.
Гурван тохой суран ташуур ир мэс үгүй атал
Зуун түмэн хүчирхэг цэрэг түүний дохилгыг дагамуй.

( – Дамбийпэлжид, Шинг Хан, “Эртний монгол зохиолчдын хятад шүлэг дууллын сонговор”, Шинжааны ардын хэвлэлийн хороо, 2002, 8-р тал)

Б.Буяны орчуулга /Я.Ганбаатарын шинэ үсэгт буулгаснаар/:

ЧИЧҮГЭ /Эртний монгол хэлэнд “ташуур”-ыг ингэж нэрлэж байжээ./

Нэг үе нь урт авч нэг үе нь охор
Нэлээд удаа сарны гэрэлд дөрөө тогшин буцчухуй.
Арай хэмээн гурван тохой ир үгүй авч
Аварга эгнээ зуун түмэн, түүнд удирдуулан захирагдмуй.
(- Я.Ганбаатар, “Юань улсын үеийн монголчуудын хятадаар бичсэн шүлгийн сонгомол”, Уб., 2007, 37-р тал)

Ч.Ванжилын орчуулга:

ТАШУУР

Үе үе урагш нахилзсан олон монцогт ташуур
Үдшийн сарнаа дөрөө хавиран аян дайнд явмуй.
Алд хүрэхгүй охор ташуурт ир мэс үгүй боловч
Алмас /эрэлхэг/ баатар зуун түмэн, түүний дохилгыг дагамуй.

(– Ч.Ванжил, “Хятадын эртний шүлэг дуулал уянгын сүүмэг”, Өвөр Монголын сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо, 2006, 128-р тал)

БЭЛТГЭСЭН Г.ДЭЛГЭРЦЭЦЭГ

Tweet This Post

Алдарсан Монголынхоо эрэлд гарагсад дэлхийн бөөрөн дээр тархаж, олон зууныг эргэж Монголдоо очно доо гэсэн домгийн ширэнгэн дуу өнгөрөөсөн угсаа нэгтнээ сурвалжлан олох болов.

Цагаан монгол, хазар, дээд монгол гээд алдагдсан Монголоо эрэн хайгсдын олоогүй, очоогүй монголчууд үлдээгүй бололтой. Гэтэл бид өөрөө өөрсдийгөе олоо­гүй байгаа, олж чадахгүй явна гэдгээ ч бас ухаарах цаг болжээ. Дэл­хийн бөөрөн дээр буй монголчууд минь хаана хэрхэн мартагдсан, тэд биднийг хэрхэн хүлээж, бидний зүг тэмүүлж буйг харах нь сэтгэл эмтрэм гунигтай ч энә хувь заяа бидэнд ирэх эсэхийг ч эргэцүүлэх нь зүй. Хятадууд уртын дуу, хөөмий, морин хуур, монгол дээл, монгол гэр гээд бүхнийг Хятадын ард түмний өмч хэмээн ЮНЕСКО-д бүртгүүлэх нь гэж нэг хэсэг шуугив.

Ямаа туйлаад янгиа эвдэхгүй, тэмээ туйлаад тэнгэр задраахгүй гэгч л болоод үлдэх шиг. Үнэндээ Хятадын таван үндэстний нэг яах аргагүй бидний мах цусны тасархай монголчууд. Тэдэнд энә бүх­нийг өмчлөх эрх, угсаа гарвал, үндэстний эрх бий. Гэхдээ тэдний нэрээр бүртгүүлсэн бүхэн аугаа үндэстэн буюу Хан үндэсний соёлд нэмэр болон замхрах болно. ЮНЕСКО-д Хятад, Монголын ур­тын дуу, морин хуур гэж бүртгэхгүй. Зөвхөн Хятадын хэмээх ганц нэр л зонхилж үлдэнэ. Үүнийг манай эрхэм дээдэс мэдэхгүй биш, мэднэ. Гэхдээ мэдлээ гээд албан тушаал, өнөө маргаашийн хэдэн төгрөгийн төлөө бөхөлзсөөр урд хөршид буй бүхнээ алдаж байгаагаа үл тооно.

Хятадын Шинжаан-Уйгарын өөртөө засах орон гэж буй. Уг язгуурыг нь хөөвөл Ойрд түмний нутаг. Язгуураас монгол угсаатнууд нутаглан ирсэн бөгөөд Монголын  товчоонд дуудсан Найман аймаг хожим Дөрвөн ойрдын Зүүн гарын Хаант улс энә нутагт хүчирхэгжиж байв. Илийн хязгаар, Эрчис гол, Шар тал, Зайсан нуур, Бор тал гээд Монголын үүх түүхтэй холбогдол бүхий олон газар нутаг тэнд бий. Өөлд, торгууд, цорос хэмээх ойрдууд өдгөө ч нутагласаар байна. Шинжаан Уйгарын Өөртөө Засах орны Хар сайрын торгууд Жамц хэмээх буурай өдгөө 74 насыг зооглоод буй гэх. Тэрээр Жангар хэмээх их хөлгөн туульсаар дагнан 50 гаруй жил судалгаа хийсэн байна. 50 жил гэдэг маш урт удаан хугацаа бөгөөд тэрээр олон баримт, материал цуглуулж дорвитой сайн бүтээл хийж чадсан байна. Хэдийгээр Хятадын засаг захиргааны харьяалалд буй ч Монгол гэсэн сэтгэл нь “Жангар” туулиа өмчирхөж Монголдоо бүртгүүлэхийг зорин гурван боть орчим судалгааны бүтээлээ сугавчлан монгол угсаатны гал голомтыг хадгалсан Монгол Улсыг зорьсон гэх. Юуны учир хэмээвэл Жангар туулиар хийсэн судалгааны бүтээ­лээ Монгол Улсад өөрийн нэр дээр бүртгүүлж, патентжуулах л гэжээ. Гэвч түүнийг хүлээн авч, үгийг нь сонсч, бүтээлийг нь үнэлэх хүн ар Монголоос олдсонгүй. Гурван удаа горьдлого тээн зорьж ирсэн ч бүтээгүй байна. Сураг сонсвол БСШУЯ-ны холбогдох албаных наас гадна хәл зохиол судлаач С.Дулам авхайтай хүртэл уулзсан гэдэг. “Жангар” хэмээх тууль нь Баруун Монголын баатарлаг тууль бөгөед Грекийн “Илида”, “Одисей” болон Оросын “Игорийн хорооны цэрэглэсэн тууж”, Энэтхэгийн “Ра-маяна болон Махабхарата”, Киргизийн “Манас” зэрэг туультай дүйцэхүйц том тууль.

Нүүдэлчдийн өв соёл, уран зохиолын олон төрлийг багтааж бүтсэн, түүхэн газар нутгийн нэр бүхий яах аргагүй монгол тууль. Энэхүү туулийг судалснаар Ойрад-Монголчуудын өв соёл, “Жангар” хэмээх дэлхийн хэмжээний энә туульсыг бүтээсэн оюуны их гайхамшгийг нээн тодруулна. Гэвч хөөрхий өвгөнийг тоох хүн Монголд олдсонгүй. Саяхан хар торгуудын Жамц өвгөний судалгааг Хятадын Засгийн газраас тодорхой урамшуулал өгч авсан гэнэ. Тэрхүү томоохон далайц бүхий судалгааны бүтэап нь “Жангар” хэмээх тууль. Хятадынх гэж ЮНЕСКО-д бүртгүүлэхэд хамгийн үнэтэй судалгаа байсан гэжхэлэхгүй ч бас үгүй гэж хэлэхэд хэцүү. Үүнээс ургуулан сэрэмж авч бодвол Шинжаан, Өвөр Монголын эрдэмтдийн охь бүтээлийг Монголдоо шалгаруулж бүртгэж авч болохгүй байсан гэж үү. Тэнд буй монголчуудынхаа оюуны бүтээлийг нь, Монголоо гэсэн сэтгэлийг нь бид гал голомтдоо шингээж авмаар байна. Тэгэхгүйгээр бид гадаадад буй монголчуудаа нааш нь хандуулж чадна гэж үү. Хэрэв ингэж чадахгүй бол бид гадаадын тэр олон орноос алдагдсан монголоо хайгаад ашиг юу вэ. Зөвхөн тэднийг өрөвдөх гэж, эсвэл их гүрний дор хэрхэн нухчин дарагдаж буйг нь харж хөөрхийлөөд л өнгөрөхийн төлөө гэж үү. Жангар судлаач Жамц гуай Монголыг зорьж ирж байсан талаар манайхан бараг мэдэхгүй байх. Үүний цаана Жамц гуайтай адил Монго­лыг зорьж ирээд буцсан олон эрдэмтэн, судлаач байгаа ч юм бил үү, бид мэдэхгүй. Төрийн хүнд суртал, элдэв чирэгдэл, бичиг цаас, үл итгэсэн хүнийрхсэн сэтгэлгээ биднээс өнөө болтол арилаагүй бай­гаа. Нэг л их геополитик, даяаршил ярьсан дарга нар, түүнийхээ утгыг ч ойлгохгүй суугаа биз. Үнэндээ бол даяаршлын эрэнд бид бусдыг дагуулах соёл, зан заншлаа, оюуны бүтээл бүхнээ гал голомтдоо шингээн үлдэх хэрэгтэй байна. Монгол гал голомтоо гээд зориод ирж байгаа угсаа нэгтнээ тэврээд угтах сэтгэлтэй байх хэрэгтэй байна. Дэлхийн тэргүүлэх гүрзн болж мандан бадардаггүй юм гэхэд Монгол гэсэн бүхнийг хадгалж чадах чадамжтай, Монголоороо бахархах сэтгэлиин галыг асааж чадах тэр л гал голомт болж чадах хэрэгтэй байна. Тиим байхын тулд оюуны бүтээлээ өгөх гээд, Монголоо зориод ирсэн Жамцуудаа буцаамааргүй байна.

Дэлхийгээр нэг тархсан Монго­лоо хайсан монголчууд бид гал голомт минь гээд зориод ирж бай­гаа бусдыгаа та нар цаашаа гэж байгаа нь юу хайгаад байгаагаа өөрсдөө ч ойлгохгүй байгаагийн илрэл биш гэж үү. Ялангуяа төр засгийн эрхмүүд соёлын ч, Монго­лын ирээдүйн талаар ч бодох сөхөөгүй байгаа нь дээрх жишээнээс харагдана биш үү. Өвөр Мон­гол руу урлагийнхан цувж, спортынхон тэднийг даган одож өөрийн гэ­сэн ололт, өв соёл, оюуны бүтээл, арга барилаа бид урд хөршийнхөнд зааж өгч байна. Үнэндээ хятадууд Өвөрмонголчуудад заалгаж байгаа нэрээр хятадууд Монголын гэсэн сортоотой бүхнийг “сааж” байна. Их, бага гэхгүй бүхнийг тэд биднээс авахыг, сурахыг хүсч байна. Харин бид тэднээс юу ч сурахгүй байгаа нь хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй үнэн юм. Бас авахыг хүсэхгүй байгаа нь Жамц гуайн жишээнээс харагдана.

“74 насыг зооглосон би ахиад ар Монгол хүрэх аян замын ая даахгүй. Авъя гэсэн дээр нь амьд мэнд дээрээ Хятад улсад аргагүйн эрхэнд Жангарын туулийн судалгаагаа өглөө” хэмээх түүний харуусал биднийг зэмлэж байна бус уу. Соёл бол угсаатны хамгийн том нийтлэг, дүр төрхийг бий болгож бусдаас ялгарах онцлогийг товойлгож, тэднийг нэгтгэж байдаг гэсэн тодорхойлолт бий. Харин энә тодорхойлолтыг уг углуургыг хята­дууд ирээдүйд эш үзүүлэхээр шуурхайлж Монголын гэсэн бүх­нийг зоосны хүчээр дийлэн Хята­дынх болгох их аянд мордоод эхэлжээ. Гэтэл бид Монголдоо бүртгүүлэх гээд, оюуны өвөө үлдээх гээд зориод ирсэн эрдэмтнийг буцаав. “Жангар” хэмээх их хөлгөн тууль Хятадынх болоход гайхах зүйлгүй. Өөрөөр хэлбэл туулиа, “Жангар”-аа Монголынх байгаасай гэж хүссэн ойрд монголчуудын сэтгэл руу бид ус цацаж буцаажээ. ёстой л амандаа орсон шар тосыгхэлээрээ түлхэнэ гэгч бөлгөө. Негөө эв эвдэрсэн монгол зан бидэнд хадгалагдсаар байна. Монгол хэмээн цээжээ дэлдэж, элдэв арга хэмжээ явуулахын өмнө бид бусдын итгэлийг даах тэнхээтэй юу гэдгээ ч бодох цаг болжээ. Эзэн Чингис хааны “Сэтгэлийг нь хураавал бие нь хаа одох” хэмээсэн үг бий. Харин өнөөдөр бидэнд бусад монголчуудынхаа сэтгэлийг хураах, соёлын өвийг эзэн болон хадгалж чадах үндэсний ухамсар бүрэлдээгүй байгааг анхаарах цаг болжээ.

Үндэсний шуудан 2010.04.29 210 /816/

Tweet This Post

Цөвүүн цаг, Догшин эрин, Зовлонгийн далай хэмээн янз бүрээр нэрлэж ирсэн энэ цаг үеийн түүхийг зөвхөн цэрэг дайн, эзлэн түрэмгийлэл, цуст ноёрхол байсан мэтээр олж харж, ойлгож, тэр чинээгээр үзэл сурталжсан сэтгэлгээгээр хандан, өнгөрсөн түүхийн үйл явц, түүний бодит үнэн мөнийг гуйвуулсан, бүдэгрүүлсэн, үгүйсгэсэн байдлаар дүгнэсээр ирсэн билээ. Иймд бид өнөөдөр эл хязгаарлагдмал, хоцрогдмол байдлыг зоригтойгоор орхиж түүхийн үнэнийг буй асан чигээр нь судалж тогтоон, үнэлж дүгнэх байр суурь руу шилжих явдал чухлаар тавигдаж байна. Энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл тухайн цаг үеийн Дэлхий дахиныг бараг бүхэлд нь хамран тогтсон “Монгол маягийн энх тайван”-ч их үйл хэргийг бид эерэг талаас нь, хүн төрөлхтний түүхэн гольдролын зайлшгүй болох байсан, болж өнгөрсөн үйл явц гэдэг талаас нь олж харж, судалж дүгнэх ёстой болж байна” /Я.Ганбаатар, Юань улсын үеийн монголчуудын хятдаар бичсэн шүлгийн сонгомол, Уб., 2007, 11-12-р тал/.

Үнэхээр ч, Монгол улс улам өргөжин мандаж монгол угсаатан төдийгүй хятад, зөрчин, уйгур, түрэг, төвд зэрэг олон угсаатныг хамран багтаасан, нүүдлийн болон суурин соёл иргэншил зэрэгцэн оршсон, бөө мөргөл, кунзийн суртал, бомбын ёс, буддын сургаал болон ислам, несториан зэрэг олон шашинтан холилдон аж төрсөн их гүрэн болоход, тэдгээр олон угсаатан иргэдийг нэгэн төрийн дор захиран жолоодохын тулд олон соёлын орчин бүрдүүлж, олон шашныг адил тэгшээр хүндэтгэн үзэх бодлого баримтлах нь хамгийн оновчтой байсан гэдэг нь тодорхой билээ. Ялангуяа, хаан эзэн нь өөрөө Хархорумд нийслэллэн суугаад тийм том гүрнийг удирдана гэдэг бол тухайн цаг үедээ боломжгүй явдал байсан юм. Чухам ийм л учир шалтгаанаар Хубилай хаан нийслэлээ шилжүүлэн суусан биз ээ. “Морин дэл дээрээс ертөнцийг эзлэх амархан, Мориноосоо буугаад ертөнцийг захирах хэцүү” гэж …

Билгүүн номч Б.Ринчений “Хубилай сэцэн” гэдэг шүлэгт:

“Сэргэлэнхэн зальтай байж, Хубилай их хаан,
Сэцэн гэж цол өгсөн нь учиртай л байж,
Урьд дээр цагт бүх Хятадыг байлдан дагуулахад нь
Учиргүй, бичиг үсэгтэйгээрээ тэд нь бахданхан
Утга зохиолоороо урам зориг нь бадардаг байлаа.
Хубилай сэцэн тэр байдалд нь арга сүвэгчилж,
Хуучин үсгий нь халаад оронд нь төрийн дөрвөлжин,
Цоо шинэ үсэгтэй болгоод орхивол, яасан чиг
Цог бадрангуй утга зохиолтой байснаа мартаад,
Ардын суутан билэгтний нь дэргэд сайдууд минь
Арай тарваган хүн шиг гологдохгүй болох вий.
Дуутай цуутай соёлоороо хятад гайхуулахаа байх вий …” хэмээн дурдсанчлан Монгол Юань улсын нэгдэл нягтралыг хангахын тулд явуулж байсан Хубилай хааны төрийн бодлого, түүний үндэс болсон соёлын бодлогод олон зүйл бэрхшээл тулгарч байсан нь дамжиггүй юм.

Мэдээжийн хэрэг Монгол Юань улсын эрхшээлд багтаж байсан угсаатнуудын дотор хятад угсаатан голлож байсан учир тэдний талаар явуулах бодлогод ч мөн илүү анхаарах нь зүйн хэрэг юм. Тиймээс нэг талаар олон зүйл бэрхшээлийг даван туулж өөрсдийн бодлогыг хэрэгжүүлэх үүднээс Юань улсын хаад түшмэд тэргүүлэн хятад хэл бичигт сайтар суралцаж байсан бөгөөд нөгөө талаар харь газар он удаан жил үргэлжлэн суусан учир магадгүй тэдний соёлын нөлөөлөл, соёлын харилцаа солилцооны  улмаар хаад хатад, алтан ургийн язгууртан ихэс дээдэс, түшмэд ноёд, төрийн дээгүүр албаны зүтгэлтэн, дунд ба доод зиндааны төрийн бичиг хэргийн түшмэд, эгэл ардын гаралтай сэхээтнүүд хүртэл хятад хэлээр өөрсдийн шүлэг бүтээлийг туурвиж байжээ. Энэ нь монголын уран зохиолын бүтэц бүрэлдэхүүн, цар хүрээ, арвин санг улам дэлгэрүүлэн баяжуулсан юм.

Судлаачдын тооцоо судалгаанаас үзвэл, өнөөдрийн байдлаар хятад хэлээр зохиол бичиж байсан монголчуудын бүтээл туурвилийн өв нь лавтай XIII зууны үе, түүнээс наашлан хятадын Мин, Чин төрт улсын үе буюу 1911 он хүртэлх цаг үед холбогдох хоёр зуун гуч шахам зохиолчийн нийт хэдэн зуун зохиол бүтээл олдоод байгаа ажээ. Харин, хятад хэлээр зохиол бичиж байсан тэдгээр монголчуудын зохиол бүтээлийг судлах, сурталчлах ажил хэзээ эхэлсэн, одоо хэр төвшинд хүрч байгаа хийгээд энэ чиглэлийн судалгаа нь монголын уран зохиол судлалын хүрээнд хэр зэрэг байр суурь эзлэх талаар эрдэмтэн Я.Ганбаатар, “Энэ зүгт БНХАУ-ын эрдэмтэн судлаачид, нэн ялангуяа өвөр монголын эрдэмтэд өргөн хүрээтэй судалгаа хийж нэлээд амжилтад хүрч байгааг дурдах нь зүйтэй. Ер нь хэлэхэд энэ чиглэлийн судалгаа Монгол судлалын бусад чиглэл, салбарыг бодвол харьцангуй хожуу эхэлсэн бөгөөд цаг хугацааны хувьд 1970-аад оны эхэн үед хамаарч байна. Энэ чиглэлд нэлээд далайцтай судалгаа шинжилгээ шаардагдах нь дамжиггүй бөгөөд түүнчлэн Юань гүрний дараах буюу Хятадын Мин, Чин төрт улсын үеийн монголын бичгийн хүмүүс, тэдний уран бүтээлийн талаар ч ул суурьтай судалгаа хүлээгдэж байна. Энэ судалгааг амжилттай хийснээр бид, Монголын утга зохиолын түүхийн цагаан толбо болсон бага судлагдсан нэгэн үеийн түүхэн төлөв байдлыг судлан мэдэж, Монголын утга зохиолын түүхэнд зохих байр суурийг нь эзлүүлэн байршуулах эрхэм зорилгыг барих ёстой юм аа” /Я.Ганбаатар, Юань улсын үеийн монголчуудын хятдаар бичсэн шүлгийн сонгомол, Уб., 2007, 15-р тал/ хэмээн тэмдэглэжээ.

Тиймээс бид дурдсан чиглэлд өчүүхэн боловч уриа дуудлага, хувь нэмэр болох зорилгоор эхний удаад хятад хэлээр зохиол бүтээл туурвиж байсан монголчуудын шүлэг зохиолын дээжээс Өвөр Монголын эрдэмтдийн монгол хэлээр орчуулсан орчуулгаас кирилл үсэгт буулган уран зохиол сонирхогч монголчууддаа толилуулахыг хүсч хичээж байгаа юм. Энэ удаад Хубилай хааны зохиосон нэгэн шүлгийг Өвөр Монголын эрдэмтэн Б.Буян монгол хэлээр орчуулсныг монголын эрдэмтэн Я.Ганбаатар кирилл үсэгт буулгаснаар хүргэж байна. Ерөөс, Хубилай хааны шүлэг зохиол бидний үед олноор хадгалагдан ирсэнгүй. “Юань улсын бүх шүлэг найргийн эмхтгэл” хэмээх түүвэрт ганцхан шүлэг тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг нь доор толилуулж буй шүлэг болно.

ХАВРЫН УУЛНАА ЗУГААЦААД УРАМШИН
ТЭМДЭГЛЭСЭН ШҮЛЭГЛЭЛ

Хавар цагийн найрамдуу улирал дор анхилам уулнаа авирлаа.
Халшралгүй оргил дээр гараад “Алтан нүүр” дор бараалхчухуй.
Хүйс цэцэг туяалан мяралзаад өлзийт өнгө солонгормуй.
Хүлисийн утаа хүдэнтэн тунараад бэлэгт гэрэл сацармуй.
Хадан дээрх хас хулснаа хурын дусал бөмбөлзөнхөн,
Халил давааны ногоон нарснаа сэрчигнэх салхи хөгжимдмүй.
Буддын сүм дор бурхны өмнө хүж өргөн аяарлаад
Буцах замд сүйх тэрэгнээ хөх луу хөлөглөжүхүй.

Хубилай хаан хаврын нэгэн өдөр Дайду хот /одоогийн Бээжин хот/-ын баруун дүүрэгт орших И Хэ юань цэцэрлэгт хүрээлэнд байх нэгэн Буддын сүмд мөргөл үйлдээд буцах замдаа Ван шоу шань буюу Түмэн наст хэмээх ууланд гарч энэ шүлгээ зохиосон гэдэг. Хубилай хаан хувь хүнийхээ хувьд Төвдийн Сажийнханы баримталдаг Тантрын ёсны авшиг хүртэж, улмаар Бурханы шашиныг илт дэмжин, яваандаа түүнийг эзэнт гүрнийхээ гол шашин болгохыг зорьж байсныг бид бүхэн мэдэх билээ. “Алтан нүүр” гэдэг нь Буддын сүмд залсан бурхныг хэлж байна. Ертөнц дахиныг нэгэн төрийн дор өөрийн эрх мэдэлд хураан захирсан их хааны сэтгэлийн агуу их болоод амар амгалан, энх тайван байдал уг шүлгээс мэдрэгдэх ажээ. Шүлгийн төгсгөлд эртний хятад хэлт утга зохиолд хаан хүнийг хөх лууны хувилгаан хэмээн үзэж, хаан эзний аливаа өмч хэрэглэлийг луугаар бэлгэдэн төлөөлүүлдэг уламжлалаар өөрийн сүйх тэрэгнээ хөллөсөн морио хөх луу хэмээн дүрслэжээ.
БЭЛТГЭСЭН Г.ДЭЛГЭРЦЭЦЭГ

Tweet This Post

Холливудын студиуд Алисагийн адал явдлаар кино хийж эхэлсэн нь энэхүү сонгодог зохиолын талаар нэгэн нийтлэл бичих гижигийг минь хүргэлээ л дээ. Гэхдээ үүнийг би Холливуд хийсэн учраас бус харин сонгодог зохиол гэдэг утгаар нь оруулж байгаа болно. Зарим нэгэн хүн Льюис Кэрролыг чухам юуны учир сонгодог бүтээл туурвигч хэмээн энд дурдах болсныг гайхаж байж болох юм.  Эндүү алдаа гараагүй юм. Тэрээр өөрөө үүнийгээ мэдэж байсан гэж үзэхгүй ч гэсэн, учир утгагүйн ертөнц учир агуулгатай их сонин гаж, цогц харилцаа холбоогоор дамжин хүртэлуэж, хэлхээ тогтоож байгаагаараа заавал унших, зарим нэгэн уншигчдад маань бол заавал “үзэх” зохиолын тоонд багтах нь дамжиггүй юм. Хүүхдийн сайн зохиол гэдгээрээ энд багтахгүй гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Хэрвээ чингэвээс бид Ах Дүү Гриммийн Үлгэрүүд, Андерсен, Коллоди, Е.Б.Уайт болон бусад зохиолчдыг оруулах хэрэгтэй болох байх. Түүнийг хүүхдээс гадна насан хүрэгчид дутагхгүй автан шимтэн уншдаг учир энэхүү зохиолыг би энэ жагсаалтдаа оруулж байгаа хэрэг юм.

Алисагийн адал явдлын талаарх хоёрын хоёр ном хэвлэгдэн гарсан өнгөрсөн зууны 60, 70-аад оноос илүүтэйгээр өдгөө илүү амьд амтлаг санагддаг бослон байна. Аль ч улс орны, аль ч үндэстний эгэл жирийн эрэгтэй, эмэгтэй хүн байтугай, Эдмунд Уилсон, В.Х.Одэн, Виржиниа Вулф, зэрэг хамгийн ухаалаг, шүүмжлэгчид, Альфрэд Норт Уайтхэд, Бэртрэнд Рассел, Артур Стэнли Эддингтон зэрэг логикч, эрдэмтэд болон гүн ухаантнууд, хэл шинжээчид, сэтгэл зүйчдийн сонирхлыг татсаар байна.

Түүний жинхэнэ нэр нь Чарльз Лютвидж Додсон. Тэрээр ректорын хүү зургаан эгчтэй бөгөөд энэ нь түүнийг илүү эр хүйстэнд төвлөрөн бичдэгтэй нь холбоотой байж болох юм. 19 настайгаасаа эхлэн нас барах хүртэлээ тэрээр Оксфорд хотноо Христийн Сүмд оюутан, математикийн мастер, хүндэт эрхлэгч зэрэг алба хашсан байна.

Бидний мэдэхээр тэрээр “зандан” хэвээр нас барсан гэж үздэг. Түүний амьдрал бүрэн цэгцтэй, тааламжтай, чамин, хээнцэр байсан нь эрдмийн гэхээсээ илүү олон тооны сонирхолтой хоббигоор нь (тэрээр анхны гэрэл зурагчдын нэг байж одоогийн Скотч “наалддаг тууз”-тай туйлын ижилхэн шахам нэгэн зүйлийг зохион бүтээж байсан.) мэдэгдэнэ. Мөн түүний амьдралд зурагдан үлдсэн нэгэн тэчъяал нь – бага насны охидуудад туйлын гэмгүй ихээр татагддаг байж.
Кэррол уйтгартай багш, дундаж математикч, гэхдээ Аристотелийн логикийн (учир шалтгаан) гайхамшиштай ховор оюутан байсны хувьд алдаатай дүгнэлтүүд нь түүний Алисагийн адал явдал зохиолд нь зальжнаар шигтгэн суулгасан олон тооны чанарт илэрч харагддаг. Зэгсэн дуулгавартай, номхон бодолтой, өгөөмөр, турших дуртай, туйлын зөв, ичимтгий (хар саарал бээлийндээ гараа байнга нууж хүртэл явдаг) гажиг залуу өөрийн бичсэн захидал, өдрийн тэмдэглэлээс нь үзэхэд Фройд эсвэл Эйнштэйнийх шиг гэж хэлэхэд хэцүү ч гэсэн гялалзсан оч бадарсан дотоод зөн билиг нь цагаас цаг үе дамжин өртөөлөн ирсээр байна.

Бусад олон Викториагийн (Английн Хатан Хаан) үеийнхэн шиг эргэлзээгүйгээр тэрээр дотроо бол хуваагдмал нэгэн байсан эдгээр хуваагдал эргэлзээ нь анхааралтай, сониуч уншигчдад анзаарагддаг хэмээн шүүмжлэгчид бичдэг. Түүний ухамсартайгаар болон анзааралгүйгээр мэдэрдэг дөрвөн ертөнц Алисагийн адал явдалд  өөр хоорондоо уулздаг. Эдгээр нь хүүхдийн, зүүд мөрөөдлийн, утга ухаангүй, учир шалтгааны ертөнцүүд юм. Эдгээр нь өөр хоорондоо орж гарах эсвэл дундын үүсмэл уусмалд дундуур урсан өнгөрөх нь бас бий. Эдгээрийн өөр хоорондын гаж харицан хамаарал, үйлдэл нь Алисагийн адал явдал зохиолд ээдрээ, түүнээс даван гараад цочроом бодит байдлыг бий болгох юм. Насанд хүрсэн уншигчид зохиолын тансаг егөөдөлд автахаас гадан энэ зүгээр нэг хүүхдийн зохиол бус харин ч үе үе бүдэг бадаг гэрэлтэх ухамсрыг хөддөгийг нь мэдэрч чаддаг байна.

Алдарт шүүмжлэгч Клифтон Фадиман нэлээд олон жилийн өмнөхөн бичсэн нийтлэлдээ Алисагийн адал ядлын тиалаар ийнхүү өгүүлсэн байдаг. “Алисагийн адал явдал хэмээх энэхүү номны өөрчлөгдөн хувирч байдаг ч үргэлж уриалан дуудаж байдаг зүйл бол хүүхэд насны ихэнх хэсэгт давамгайлдаг, тиймдээ ч насан туршид нь эзэмддэг айдас, гэмшилээр дүүрсэн хүүхэд насаа санагалзах асар их сонирхол, хүүхдийн ертөнц , түүгээр дамжуулан зүүдний цаашлаад хар дарсан зүүдний ертөнцийг нээх гүн гүнзгий боловч илүү бага ухамсарлагдсан тэчъяадал юм” гэжээ.

Tweet This Post

Санхүүгийн дэмжлэгт нь найдан Жонсон Англи хэлний хамгийн анхны Тайлбар Толь Бичгийг хийх төлөвлөгөөгөө олон тооны зүдэрсэн, ядарсан зохиолчдыг тэтгэн, ивээдэг төрийн хүн болох Лорд Честерфилдэд зориулсан байдаг. Хэдийгээр Честерфилд эхэндээ бага сага анхаарал тавин, өөрийн зөвлөгөөгөө өгч байсан хэдий ч төдөлгүй сонирхол нь буурч, ямар ч санхүүжилт өгөөгүй юм. Жонсон олсон орлогынхоо ихэнхийг бичсэн ажлыг нь гараараа хуулбарлан, тайлбар зүүлтийг оруулж, хуудсуудыг хийсэн цөөн хэдэн ажилчдадаа зориулсан байдаг. Хийсэн ажил нь хэвлэгдэхийн нь өмнөхөн бүтээлээ өөрт нь зориулж магадгүй хэмээн найдсан Честерфилд Тайлбар Толь Бичгийн талаар магтсан тойм нийтлэлийг тухайн үеийн сони болох “World” сонинд нийтэлсэн байна. Энэхүү магтуу нь Жонсонг ихээр унтууцуулсан бөгөөд түүнд хариу болгон бичсэн захидал нь олон нийтийн дунд ихэд алдаршсан гэдэг.

Чухам яагаад энэхүү захидлыг уншигчиддаа хүргэх болсон тухайд бол эх хэлээ эзэмшихийн агуу чадвар ямар язгуур дээд, гарал өөр хүнийг ч өөртэйгөө тэнцвэртэй харьцаанд хүргэж болдогийг харуулахыг зорьсон юм. Жонсон 7 жилийн туршид өчүүхэн бага орлогоор амьдран энэхүү бүтээлээ нийтийн сайн сайханд зориулан гаргасаныхаа төлөө ямар нэгэн одон тэмдэг, шагнал урамшуулал аваагүй болохыг энд онцлохыг хүсэж байна. Харин үүний дүнд Английн ард түмэн эх хэлээ улам сайн мэддэг болж, улам шимтэн суралцах болсноор хэл эзэмших соёл нь урлаг хэмжээнд хүрсэн юм. Өнөөгийн Монгол орноо амьдралынхаа 7 жилийг ийнхүү зарцуулан золиослож чадаад, түүнийхээ төлөө өчүүхэн ч мөнгө төгрөг, алдар нэр гуйж гувшихгүйгээр мөрөөрөө амьдарч чадах хүн байгаа гэдэгт итгэн тэр нэгэн хүнд урам өгөхийн тулд энэхүү захидлыг чадан ядан орчууллаа. Жонсон үүгээрээ тухайн цаг үеийнхээ, үнэндээ бол одоо ч өөрчлөгөөгүй хандлагыг шүүмжлэн ялсан юм.

photo.com

Лорд Честерфилдэд хандан бичсэн Сэмюэл Жонсоны захидал

Честерфилдийн Чинхүү Эрхэм Хүндэт Эрл танаа 1755 оны хоёрдугаар сарын 7-ны өдөр

Эрхэм Лорд минь,

Лорд та миний Толь Бичиг-ийг олон нийтэд санал болгон зөвлөсөн хоёр хуудас нийтлэлийг “Уорлд” сонинд нийтэлсэн болохыг эзнээс нь сонслоо. Ихэс дээдсийн тааллаас багахан хүртэж байсан миний хувьд ийнхүү онцгойлсон хүндлэлийг хүлээх нь нэр төрийн хэрэг болохын хувьд хэрхэн хүлээн авах эсхүл ямар байдлаар хандахаа мэдэхгүй балмагдав.
Урмын бяцхан гэрэл сэтгэлдээ сүүмэлзүүлэн лорд таны өргөөнд анх зочлохдоо бусдын хүмүүсийн нэгэн адилаар таны үг, бараалхахын сүрэнд автан байсан бөгөөд өөрийгөө энэхүү ертөнцийн эздийн эзэн мэтээр бахархан бодож, бардамнах сэтгэлээ барьж дийлэхгүй сууж байсан юм. Гэсэн хэдий ч бараалхалт минь туйлын бага урмаар тэжээгдсэн ч эхэлсэн үйл хэргээ цаашид үргэлжлүүлэхэд минь ямар ч бахдал, бууралтын аль аль нь цөхрөөж дийлээгүй би хэлж л чадах байна. Олон нийтийн өмнө Лорд танаа хандах үед ноогдох таашаалын аливаа ахуй өөрөөс нь буруулсан, тэтгэвэртээ гарч, хүндлэл хүлээхээ байсан эрдэмтэн төий л байсан юм. Хамаг хүлээлт нь талаар болон буцаагдахад ямар ч хүн тийм ч таатай хандахгүй илэрхий байдагчлан Би хийж чадах бүхнээ хийсэн билээ.

Эрхэм Лорд минь таны үүдний өрөөнд хүлээн суусан буюу үүднээс тань буцаагдсан цаг мөчөөс хойш гомдоллох нь утгагүй ч гэлээ тусламжийн нэг үйлгүй эсвэл урмын нэг үггүй бүр тааламжтай нэг ч инээмсэглэл үзэлгүй хийх ажлаа саад бэрхшээл дундуур түрэн урагшилсаар долоон жил өнгөрч, чирч гулдраад ч гэсэн хэвлэгдэн гарах мөчид авчирчээ. Надад ивээгч эзэн, асран тэтгэгч байхгүй байсан тул тийм ч халамжийг хүлээгээгүй байсан хэрэг.
Виргилийн хоньчин эцэст Хайр гэдгийг үзэж, хад чулуу болохыг ойлгодог билээ. Эрхэм Лорд минь, хүнийг усан дээр тэнцэж ядан амьдралынхаа төлөө тэмцэхийг эс тоон харсаар байгаад эрэг дээр гаран хөрсөн дээр хөлөө тавихад тусламжийн гараа сунгадаг нэгнийг ивээгч эзэн гэх үү? Миний хөдөлмөрийг өөртөө авахдаа та тааламжтай байх тухайгаа хэлсэн мэдэгдэл тань урьд нь байсан, өгөөмөр ч байсан. Гэтэл энэ бүхэн таашаахаа болин цөхөрч, илэрхийлэн гаргахын үл хүсэн ганцаардтал, аливаа тусламжийг үл хүсэн би өөрөө олонд танигдтал саатсан билээ. Хүлээж аваагүй ашиг тусын төлөө үүрэг хариуцлага хүлээхгүй байхыг эсвэл үзүүлсэн хандлага нь өөрөө өөрийнхөө төлөө эхэлсэн ажлаа хийхэд хүргэснийг нь ивээгч эзэндээ өртэй хэмээн олон түмэн үзэхгүй хэмээн итгэсэн нь ихэрхэн, муухай зан гаргасан хэрэг болоогүй гэж найднам.

Тусалсан өгөөмөр нэгэнд туйлын бага өглөгтэйгээр ажлаа өдий зэрэгтэй авчирсны хувьд, хэтийдсэн их баяр баясгалантайгааар өөрөөрөө бахархан, бардамнаж байсан итгэл найдварын тэр нэг цагийн зүүднээсээ аль эрт сэрсэн хэмээн дүгнэж байгаадаа миний урам үл хугарнам.

Эрхэм Лорд,

Таны язгуурлаг ахуйн хамгийн эгэл,
хамгийн дуулгавартай албат,

Сэм Жонсон

Tweet This Post