Энэ удаагийн “Миний хэлэх уг” буландаа Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч, Соёлын гавьяат зутгэлтэн Бавуугийн ЛХАГВАСҮРЭН гуайг урилаа.

-Яриагаа таны өчигдөр хэрхэн өнгөрөв гэдгээс эхлэх үү?

-Болж байна. Миний өчигдөр ихээхэн бодох юмтай болж өнгөрлөө. Би үдээс хойш танай сонинтой тохиосон. Миний тухай өгүүлсэн байна. Уншлаа. Орой нь телевиз жаахан харсан. Хүний яриа энгийн, үнэн, баримттай байхдаа аятайхан байдаг. Телевиз харж суухдаа манай ард түмний төлөөлөл болох гэж оролддог хоёр, гурван хүн ярихыг сонслоо. Ерөнхий сайд С.Баярыг Америкт хүүхнүүд дунд жаргаж бай­на гэж ярих юм.

-Та О.Магнай, Ж.Батзандан нарын өгүүлснийг ярьж байна уу?

-Тиим. О.Магнай нь ингэж ярилаа. Монгол хүний шүншиг, нүнжиг биед нь байхгүй байж Монголын төлөө зүтгэнэ гэхэд надад их хэцүү харагдаж байна лээ. Монголчууд өвдөж, зовж яваа нэгнээ дайрч байгаагүй. Ийм том амны алдаа хийлээ дээ. Олон жил цэцэг зулгалсан настай хүний хувьд үүнийг маш гутарч хүлээн авав. Би ер нь баримт л түшиж ярих дуртай. Миний бичсэн захидал, өгүүлэл, өгсөн ярилцлагад хөдлөшгүй баримт л байдаг. Туйлын үнэн байдаггүй юм гэхэд харьцангуй үнэн хорвоод бий. Тиймээс үгүйдээ л харь­цангуй үнэнтэй ойр байхсан гэж боддог.

-Баримт гэснээс та сайвтар Монголын археологийн олдвор, түүх, соёлын дурсгалууд сүйдэж буйд харамсч буйгаа илэрхийлсзн захидлыг ёстой л баримт түшин эрхэм төрийн түшээдэд хаягласан нь хэвлэлүүдэд гарна лээ?

-Тиим . Энэ уурхайн, лицензийн хөлд хэрхэн үрэгдэж буйг тодорхой албан ёсны баримттайгаар сонинд тавьсан. Аймаг бүрээр нь жагсаан төрийн өндөрлөгүүдэд захидал бичсэн л дээ. Хүн аливаа нэгэн тохиолдлоор авдартай нэг юмаа алдаж болдог. Авдар дээрээ залсан бурхантайгаа цуг алдаж болдоггүй юм. Хоёр зүйлийг зэрэг алдахаас монголчууд цээрлэдэг. Бүр сэжиглэдэг. Хазаар, чөдөр хоёроо зэрэг алдвал малгүй болно гэж харамсдаг ард түмэн шүү дээ. Тэгэхээр уурхайн хөлд, энэ олон лицензийн улмаас Монголын газар дор буй түүх, соёлын дурс­галууд, ил цухуйн харагдах чулуун хөшөөнүүд өдөр ирэх тутам үрэгдсээр буйд сэтгэл зовохгүй явахын арга алга. Ингэж зовохдоо би баримтжуулж хүний сонорт хүргэе гэж бичлээ.

-Таны захидлыг хэр хүлээж авсан юм бол. Танд бичиг сачиг ч атугай хариу илгээсэн үү?

-Мэдэхгүй. Харин Монголын нэг ухаалаг сэхээтэн УИХ-ын 76 гишүүн бүрийн шууданд нь миний захидлыг хэвлэсэн “Дал” сониныг илгээ-сэн гэж утсаар ярина билээ. Эд нар маань уншсан байлгүй дээ. Зав чөлөө нь ямар байдаг юм бол.

-Тэр өгүүлсэн баримтаасаа цухас дурдахгүй юу?

-Бид 6000 лиценз олгож, газар нутгийнхаа 60 хувийг өгчихөөд байгаа хүмүүс. Эх нутгийнхаа дөнгөж дөчхөн хувь дээр нь сонин гаргаж, хуралдаж, бие биеэ хуурч, аргалж амьдарч байна. Дөчхөн хувь дээр нь мал бэлчиж, амьдрал буцалж, нүүж, сууж байна. Газар нутгаа 6000 лиценз болгон гаднынханд хагас, бүтнээр нь өгчихөөд сууж байгаа нь өрөвдмөөр байгаа биз дээ. Апиваа юмны хариу гарахдаа их удаан он цагийг элээдэг болжээ. Өөрөөр хэлбэл уддаг болов. Үүний хариуд ямар арга хэмжээ авах юм бол. Миний нас хүрэхгүй байх. Эх орны минь түүх соёл сүйрч дуусахыг харахаас айх юм. Аливаа юмны сүйрэх хугацаа нь бүтээн байгуулахаасаа бага байдаг. Орчлонгийн нэг том жам бол энэ. Манай Соёл урлагийн хорооны зайлшгүй хийх ажлын нэг энэ мән л дөө. Үүний төлөө тэмцэнэ ээ.

-Үндэсний түүхийн музейн үзмэрүүд, Үндэсний төв номын сангийн үнэтэй судар алга болсон. Сая Үндэсний төв архиваас XIX зууны үеийи газрын зураг алга болчих юм?

-Музейн үзмэрүүдэд 17 жил тооллого хийхгүй байж байгаад уржнан хийлээ. Эндээс гарч буй тоо баримтыг ард түмэнд дэлгэхэд аймшигтай. Бичиж буй үсэг, тавих цифрээс нь ичиж байна. Үрэгдсэн, алдсан, хольсон, сольсон нь ямар их вә. Ер нь монголчууд ил, далд өмчгүй боллоо. Монгол хүнд цус, уламжлалаа хадгалсан хүн чанар гэдэг аугаа их өмч бий. Монголын оюун ухаан, сэтгэлгээ, сэтгэхүйг дэлхийд гайхуулсан бүтээлүүд, Монголыг дэлхийд гэрчилсэн түүх соёлын дурсгал, дэлхийд хувь нэмрээ оруулсан оюуны өв гэж бий. Устаж, хэлмэгдэж байна даа. Түүхгүй ард түмнийг юу гэх вә. Ер нь Монгол гэдэг хүн төрөлхтөний түүхийн эхийн умай газар. Бид дэлхийн хариуцлагыг давхар үүрч яваа атал ийм байдалтай байгаа нь өгүүлшгүй таслан. Сүмийн гадаа хуцсан нохойн дууг сүмийн дотор үл сонсмуу гэж Күнз хэлсэнчлэн мань мэтийн хуцахыг хэн сонсоо аж гэж бодох боллоо. Сонсохгүй байгаа төрийг түшигчдэд гомдолтой байна.

-Таны өгүүлсэн, бичсэнд дээрээс хариу алга уу?

-Алга аа.

-Олон түмэнд хариу өгөх үүрэгтэйгээр л төрийн сэнтийд суусан юмсан?

-Би төр барилцаж үзсэн. УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн жил суусан. Аливаад заах, залах, илүү мэдэмхийрэх дургүй. Ямар нэгэн мэдсэн зүйлийг хэрэглэх цагтаа л гаргах номтой. Чинадын чинадад хадгалах ёстой болохоос бус мэддэгийн дүр эсгэж, мэддэггүйгээ ярьж, чаддаггүйгээ хийх гэж оролдоод дэмий. Манайд ийм хандлага их байна.

-Саяхан хөөмий дээлийг хятадууд өөрийн нэрээр ЮНЕСКО-д бүртгүүлэв. Араас нь тууль, монгол наадам гээд бөөн юмаа алдах нь гээд хүн бүр л ярилаа. Бичлээ. Үүнийг ЮНЕСКО-гийн Монгол дахь үндэсний комисс, соёлын өвийн төв болон соёл урлагийн хорооны ажлын уялдаа, урагшгүй байдлаас шалтгаалав гэж болох уу?

-Соёл урлагийн хороо бол хөөмийг бүртгүүлсний дараа байгуулсан байгууллага шүү дээ. Нэг зүйлийг ярья. УИХ-ын гишүүн П.Гантөмөр хүмүүсийг цуглуулж телевизээр үе үе ярилцлага зохиох юм. Бүр ёстой л эх орныхоо төлөө зовниж сэдэв бүрээр ярилцъя гэсэн төрийн түшээ байна лээ. Хэн, ямар сэдвээр ярихыг мэдэрч, хатуухан мэтгэлцээд авъя гэж байгаа нь харагддаг. Саяхан соёлын өвийн талаар ярилцана лээ. Тэнд би очоогүй юм.

-Яагаад очоогүй юм бэ. Шалтгаан байж таарна?

-Ярих хүмүүс нь надад таалагдаагүй. Монголбанкны ерөнхийлөгч асан О.Чулуунбат язгуур эдийн засаг талаас нь зөв ярьсан. Харин Н.Жанцанноров хятадын нэрээр бүртгүүлэхэд юу нь буруу юм бэ гэсэн шахуу зүйл өгүүллээ.

-Үүнээс айгаад байх зүйлгүй гэсэн яриаг цухуйлгасан шүү?

-Тэгсэн. Энэ ярилцлагаас би бүртгүүлэх гэж санаа тавьсан хүмүүсийг олж болно гэж бодлоо. Язгуураар нь хөөж бодвол олдохгүй учиг, тайлагдахгүй зангилаа гэж үгүй. Тэр ярилцлагад манай Соёл урлагийг хөгжүүлэх сангийн тэргүүн орж байна лээ. Сайхан боловеон дуртгал ярьсан. Тэгсэн,.ингэсэн гээд л. Одоо яах вә гэсэн асуултад хэн ч хариулсангүй. Яаж байна гэдгээ л ярих юм. Хятадууд ЮНЕСКО-д их хүчтэй суудалтай юм, “Цахим өртөө”-тэй би ямагт харилцаж, гадаадаас монгол хөөмийчдийн ирүүлеэн эсэргүүцлийн захидлыг бүгдийг нь цуглуулсан. ЮНЕСКО-д хаягласан байгаа. ЮНЕСКО-гийн ийм асуудал хариуцеан, Харвардын их сургууль дүүргэсэн том эрдэмтэн бий. Ийм хүмүүсийн хаягийг ч олж авлаа. Бид хөөмий, дээл гээд зөндөө ярьж болно. Нэг л том асуудал байдаг юм.

-Ямар асуудал гэж?

-Ярилцлагадаа тод үегээр бичээрэй. Биет бус соёлын өвийг ЮНЕСКО-д бүртгүүлэхдээ үндэстний нэрийн өмнөөс үү, улсын нэрийн өмнөөс үү гэдэг үнэхээр том асуудал.

-Монгол үндэстэн гэхээр Орост ч, Хятадад ч, хаа сайгүй байна л даа. Таны хувьд яаж бүртгүүлбэл зохистой байна вә?

-Үүнийг шийддэг газар бол Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага. Бид гомдлоо тэнд тавих учиртай. Назгай явсаар ийм байдалд хүреэн хойноо ЮНЕСКО-гийн Монголын үндэсний комиссын дарга Уртнасанг ажлаас нь авч хаяснаар төгегөл болох шив. Түүний оронд томилогдсон залуу энэ асуудлыг нааштайгаар шийдвэрлэж чадах хүн гэж би итгэдэг. Заль бол ухааны шог хэлбэр ч гэдэг. Гэхдээ аливаа заль мэхийгби егүүлсэнгүй. Ухааныг ярьж байна. Энэ асуудлыг шийдэхэд ухаан л хэрэгтэй. Нухацтай хандая. Соёл урлагийн хороо үүнд ийм маягаар л хандах болно. Ухрахгүй. Манай байгууллага одоо л орон сав, сандал ширээтэй болж байна. Хөөмийг бүртгүүлж байх үед бид төвхнөө ч үгүй байсан. Уснаас хуурай гарах гэж үүнийг би яриагүй ээ. Дэлхийчлэлийн энэ шуугиантай үед, хәл, соёл бүх зүйл тархсан, дэлгэреэн үед жинхэнэ зохицуулах газарт нь хандаж, заргалдаж чаддаг байх ёстой. Бид одоо хөөмийн талаар хөөцөлдье гэвэл ЮНЕСКО-гоос өөр байгууллагыг мэдэхгүй сууж мэдэх улс шүү дээ. Сайд, дарга гээд янз бүрийн хүмүүс биеэр очсон л доо.

-БСШУ-ы сайд Ё.Отгонбаяр уу?

-Францад очихдоо энэ тухай айлтгасан гэж сонссон. Ямар хариутай ирэх юм бол. ЮНЕСКО бол бага үндэстэн, бага хүндлэл гэж байдаггүй байгууллага л даа. Тэгэхээр бидэнд арай өөр хандах болов уу гэж найдна.

-Та бид хоёр яриагаа таны өчигдрөөс эхэлеэн. Манай сониныг уншсан тухайгаа ярьсан. Хүүхэлдэйн театрын дарга Ц.Хулангийн таны тухай өгүүлсэнд эгдүүцэж буйгаа цухалзуулаад өнгөрсөн шүү дээ?

-Ц.Хулан бол жаахан хүүхэд. Би бүхий л уран зохиолын ертөнцөд амьдарсан амьдрал, туулсан замдаа Д.Цоодол, Ц.Хулан нарын тухай нэг ч магтаал, нэг ч муу үг унагаагаагүй. Бүхий л амьдралдаа тэдний босгоор алхаж үзээгүй. Би зожигдуу хүн. Наaз нөхөд гәж аливаа дайллага, цайллагад ордоггүй. Надад хүн сугадаж тэгье, ингэе гэж гүйх шаардлага байдаггүй. Гарах ч үгүй. Огт хүсдэггүй.

-Таныг улсаас зас гэж өгсөн 150 сая тегрегийг үрэн таран хийсэн. Хүүхэлдэйн театрыг балгас болгосон гэж Ц.Хулан өгүүлнэ лээ?

-Намайг Башкирээс ирсний дараа Засгийн газрын хуралдаанаар Соёл урлагийн хорооны даргаар томилох болсон. Өнгөрсөн оны гуравдугаар сараас 13-нд л даа. Үүнээс нэлээд хойно намайг эзгүйд Ц.Хуланг Хүүхэлдэйн театрын даргаар томилсон юм билээ. Ажил дээр яваад очлоо. Тэр “Ц.Хуланг түр хугацаагаар театрын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилсугай гэсэн сайдын тогтоол барьж ирсэн. Тэр ёсоор нь ч ажлаа хүлээлгэж өгсөн. Энэ үеэр Б.Лхагвасүрэн яруу найрагч болохоороо ажлаа мөн л яруу найрагчдаа өгчихлөө гэсэн ярианд орж байлаа. Ц.Хуланг томилох ажиллагаанд би татгалзах, түдгэлзэх ямар ч маягаар оролцоогүй. Гэнэт л түүнийг томилсон! Одоо би хэлье. Тэр зөвөөр ойлгоосой. Олон удаа сонин хэвлэлээр намайг дайрч бичлээ. Гэм хийсэн ялтан шиг намайг айгаад байна гэж бодож байгаа юм болов уу. Хүүхэд шигээ хүнтэй заргалдаж явах надад зохимжгүй гэж тэвчсэн л дээ.

-Харин одоо…?

-Тэвчээрт хязгаар бйй. Миний тэвчээр өнөөдрөөр дуусч байна. Намайг Соёл урлагийн хороонд шилжих сургаар, Ц.Хуланг очоогүй байхад Хүүхэлдэйн театрын ахмад ажилчид, уран бүтээлчид БСШУЯ-нд хандсан юм билээ. Мэргэжлийн, чадвар бүхий, сайн хүнийг Б.Лхагвасүрэн гуайн оронд тавьж өгөхийг хүсье гэсэн ил захидал өгсөн байна лээ. Өнөөдөр миний эсрэг захидлыг Б.Лхагвасүрэн бичүүлсэн гэж Ц.Хулан ярих юм. Энэ бол он цагийн хувьд таарахгүй бөгөөд ерөөсөө түүнд хүртээлгүй. Түүнийг сураггүй үед нэр бүхий хүмүүс бичсэн захидал л байна лээ. Нэгэнт Ц.Хуланг харзнах миний тэвчээр барагдсан болохоор өгүүлж буйг маань сониндоо чөлөөтэй тавиарай гэж хүсье.

-Тэгье дээ…

-Тендерийн асуудал бий. Нэг сая төгрөгөес дээш тендерийг ямар ч байгууллага зарладаггүй юм. БСШУЯ-наас зарлаад, шалгарсан компанид мөнгө шилжүүлж Хүүхэлдэйн театрыг засуулсан. Энэ мөнгө хэзээ ч миний гараар дамҗцаггүй юм. БСШУЯ-ны санхүүгийн хэлтсийн дарга Ц.Даваасүрэн тендерийн хурлыг удирдаж хийлгүүлсэн. Одоо УИХ-ын гишүүн болсон.

-Хүүхэлдэйн театрыг балгас болгосон гээд байх юм?

-Би театрын засварыг сайн хийлгэсэн гэж бодцог. Миний хийлгэсэн засвараас одоо зөвхөн хүүхдүүд юм үздэг тайзны том танхимыг л үлдээжээ. Гэтэл балгас хүлээж авсан гээд байх. Тэнд ажиллаж байсан хүмүүс бүгдээрээ амьд бай-на. Харин Ц.Хулан өөрөө л балгас болгосон.

-Энэ талаар тодруулж ярих уу?

-Ярина аа/. Тэнд барилгын мэргэжлийн нэг хүүхэн менөжер хийдэг. Түүнтэйгээ нийлж бай-гаад хүүхдийн өдөр өнжүүлэх төв байгуулна гэж бужигнуулсан. Театрт угтвар өрөө гэж бий. Уг нь үзэгчдийн энэ өрөөний гурван давхар ханыг хүрэн будгаар будаж, алтадсан релеф хийсэн байв. 400 хүүхдийн хувцасны өлгүүр, багана бүртээ релефтэй, хананд нь 2 х 4 метрийн алтадсан релефен Хүүхэлдэйн театрын эмблем байсан. Бусад чимэглэлүүд их бий. Цоо шинэ будаг ханхалсан засварыг Ц.Хулан ирэнгүүт нураасан байна лээ.

-Яагаад энэ вэ?

-Түр томилогдсон хун ийм эрхтэй байж болох уу. Би театр хүрэн өнгә, алтадмал өнгә хоёроос бүрддэг гэдгийг мэднэ. Энэ дагуу мэргэжлийн архитектураар барилгын засварын дизайн, өнгө зургийн шийдэлтийн зураг гаргасан юм. Одоо тэр зохиогчид гурваас нэг давхар хүртэл хийсэн зүйлдээ гомдол нэхэх эрхтэй улс шүү. Ц.Хулан “Би улаан өнгөнд дургүй” гээд бүгдийг цагаанаар нь будуулсан байгаа юм. 400 хүүхдийн хувцасны өлгүүрийг авч хаясан. Нэг давхарт байрлуулбал хүүхдүүд салхинд цохиулж хатгаа авчих гээд байдаг юм л даа. Үүнийг ч мэддэггүй. Би дэлхийд үүднийхээ угтвар өрөөнд хүүхдийн өдөр өнжүүлэх цэцэрлэгтэй хүүхэлдэйн театрыг үзээгүй. Олон оронд очсон доо. Ерөөс хүүхэлдэйн театрт хүүхэд тоглолт үзэх гэж ирдэг болохоос бус тоглох гэж ирдэггүй юм. Ийм л болгосон хүн дээ. Театрыг цагаан болгох гэж өчнөөн юм болсон биз. Би өөрийн хөх нүүрээрээ явж байж театртаа 25 хүний суудалтай япон автобус, театрын ачаа, тайзыг зөөдөг мини портер авч өгсөн. Үүнийг тэр яг хулээж авсан. Манайд байхгүй өвөрмөцөөр хүүхэлдэйн театрын тоглолтын зураг ч наасан. Гэтэл нөгөө жижиг машиныг час улаанаар₄ будуулсан байгаа юм. Ийм маягаар л театрт орсон хүн дээ. Өнгә, гэрэл, дизайны шийдлийг өөрийн үзэмжээр өөрчлөн театрыг буулгасан.

-Та хүүхэлдэйн теарт олон жил ажилласан байх аа?

-Би 20 жил ажилласан. 16 настайдаа энэ театрт дагалдан зураач, жүжигчнээр орж найман жил ажиллаад зохиолчдын хороонд ажилласан. Зураач нь байлаа. Олон жүжиг ч тавилаа. Хар багадаа анхны цалингаа эндээс авсан юм. УИХ-аас гарахдаа сэтгэлийнхээ өрийг төлье гэж энэ теарт очсон. 12 жил ажилласан. Энэ ярилцлагыг гарсны дараа театрын ажилчид уншина байх. Балгас болгосон гэдэг гүтгэлгээс ангижруулна биз ээ. Настай хүнийг ингэж гүтгэж болохгүй. Тэр зах дээрээс элдэв хятад хүүхэлдэйнүүд худалдаж авчраад энд тэнд нь гэрэл асаасан байгаа юм. Театрт нэгзарчим бйй. Үйлдвэр ангид бүтээгдсэн, зураачийн эскизээр уран сайхны зөвлөл баталсан хүүхэлдэй л театртаа үйлчилдэг. Өөрөөр хэлбэл жүжигчин бүтээж байгаа юм. Өнгөрсөн 60 жилийн хугацаанд 140-өөд жүжиг тавьсан байдаг. Эдгээр жүжгийн шилдэг хүүхэлдэйнүүд л тэнд байх ёстой. Худалдаж авсан тоглоом байж болохгүй. Ийм л зарчимтэй. Ер нь Ц.Хуланд нэг зүйлийг хэлмээр байна.

-Юу билээ?

-Тэр урьдахаа муу хэлбэл дараагийн үе нь алдаршиж болдог гэж боддог хүүхэд шиг байна. Тиим биш ээ. Уламжлалаа хүндэтгэж байж дараагийн шинэ зүйлээ бүтээдэг юм. Нөгөөтэйгүүр тэр юу ч хийсэн түүнийгээ сурталчилж, рекламддаг шоуны аргад ихэд мэргэшжээ. Би өнгөрсөн хугацаанд Мексик, Башкир, Японы Осака, Хоккайдо, Буриадын Эрхүүгийн театрын тоглолтыг хүлээн авч тогдуулсан. Энэ ажлаа рекламдаж байсан бол зах дээрээс зургаан хүүхэлдэй худалдаж авахаас илүү үнэлгээ авах байлаа. Тэр сайхан засвар хийлгэчихээд ганц телевиз дуудаад ярьчихгүй яав даа гэж одоо харамсч байна.

-Баримт болж үлдэх байсан гэж үү?

-Одоо ч янз бүрийн зураг нь бйй л дээ. Ийм өнгөөр үүнийг будна гэсэн мэргэжлийн архитектурын зураг нь ч бйй. Ц.Хулан цагаан өнгөнд дуртай юм бол драмын театрыг цагаан болгоно гэж дайрах нь ээ. Цэрэнсамбуу зөвшөөрвөл тэгэх нь байна.

-Таныг ажиллах хугацаанд хүүхэлдэйн театр гадаадад тоглож байв уу?

-Эрхүү, Башкирын Уфа, Халимагийн олон улсын их наадамд оролцсон. Мэргэжлийн театрын тэргүүн шагнал Гран приг авсан. Энэ ажил мөн биз дээ. Өвөрмонголын олон аймаг, хошуунд тоглосон. Хүнд хэцүү үед олон удаа гадаадад тоглосон. Гаднын 6-7 театрыг хүлээн  авна гэдэг надад хэцүү л байсан. Энэ театрын төлөө би яс махандаа тултал зүтгэсэн. Эцэст нь нэг годгор охин ирчихээд намайг доромжилно гэдэг инээдтэй л байна. Одоо аргаа бараад би шүүхэд хандаж байна. Цаашилбал юу ч зохиож ярьж мэднэ. Би таван жилийн турш хөөцөлдөж байж Японы “Өвсний үндэс” хөтөлбөрөөр хүүхэлдэйн театрын гэрэл дууны апартурыг шинэчилеэн. Үүнийг Ц.Хулан миний хийсэн ажил гэж ярьж явах юм. Надтай хамт хөөцөлдөж явсан Сүрэнхүү, Эрдэнээ нар тэндээ бий. Элчингийнхэн ч мэдэж байгаа. Тухайн үед сайд гарын үсэг зурсан хөтөлбөр шүү дээ. Ингэж худлаа ярих зүй зохисгүй. Ядарсан жүжигчдийг амьдралаас нь салгаснаа их л бахархалтайгаар ярьж буй нь ёс суртахуун юм уу. Би хэзээ ч уран бүтээлч, ажилтнуудтайгаа хов жив ярьж явсангүй. Надтай хамаатай бүхнийг тэр театраас зайлуулсан даа.

-Үүнийг тодруулж ярих уу?

-”Алтан ураг” хамтлагийг би хөлд ортол нь дагуулж, театрын дэргэдээ байлгадаг байв. Тэд намайг эцэг шигээ хүндэтгэдэг. Ц.Хулан театраас хөөж гаргасан. Арав гаруй жил ажилласан ахмад жүжигчин болох миний бэрийг ажлаас нь халсан. Миний хүү Л.Хасар утга зохиолын ажилтан нь байв. Бас л халсан. Мэргэжлийн уламжлал гэж байх л ёстой. Би ойлгохгүй байна. Ц.Хулан уг нь цээжнээс нь сүү гардаг, хоёр ч удаа хормойгоо норгосон эх хүн баймаар юм. Намайг өвчтэй байхад нь юу гэхэв гэж явлаа хэмээн ярьсан байна. Эдгэрсэн хойно дайрч болмоор доо. Эцсийн эцэст Ц.Хулан минь ээ, миний хүү ч яруу найрагч. Дөрвөн жилийн өмнө хүүгээ “Болор цом”-д оноогоор түрүүлээд ирэхэд нь би хасч байсан шүү. Дараа нь арга буюу дахин оноогоор түрүүлээд ирэхээр нь эцэг хүн хүүхдэдээ гай болоод яахав гээд наадмын түрүүг өгсөөн. Би хүүтэйгээ уралдаан тэмцээн яриад суух хүн биш. Монголын уран зохиол уралдаан тэмцээнээр хөгждөггүй юм. Миний хүү шүлэг бичдэг байж болно. Заавал “Болор цом” авсан байх шаардлагагүй. Энэ бол эцэг хүний тавьдаг болзол биш. Ц.Хулангийн ярьж буйгаар хүүгээ түрүүлүүлэхийн тулд би шүүгч хийсэн хэрэг үү. “Болор цом” болохын өмнө л гэнэт намайг шүүгч хийнэ үү гэсэн. Хүнийг удам угсаагаар нь ингэж дайрч болохгүй ээ. Эцэст нь хатуугаар хэлэхэд Хулаан чи намайг үхеэн нөхцөлд битгий авсны таг онгойлгож нулимаад байгаарай гэж хэлье. Одоо өөр түүнтэй ярих зүйлгүй. Бүх баримт надад бий. Түүнийг шүүхэд өгнө өө. Тэр намайг миний дарга ухаантай гэсэн байна лээ. Энэ мөчөөс эхлэн түүнд даргархана аа. Дарга ухаантай юм бол түүнийгээ харуулна. Би театрт хуулийн дагуу жүжигчдийн дунд ажил явуулах болно.

-Танай хүү Л.Хасар одоо юу хийж байна?

-Гэргий, хүүхэдтэйгээ Францад байгаа. Намайг үхеэн ч ирж чадахгүй биз дээ. Хол газар юм.

-Та жүжиг зохиолоо туурвисаар биз дээ?

-Би 37 жүжиг бичсэн байдаг. Хүүхэлдэйн театрт гэхэд л 7-8 жүжиг бичиж, эскизийг нь ч хийсэн. Л.Хасар маань ч гэсэн гурван жүжиг тавьсан шүү. Түүний “Их тэнгэрийн дүлий” жү­жиг телевизийн алтан фондод бий. Хүү минь үр бүтээлгүйгээр миний дэргэд байгаагүй ээ. Эцэгтэйгээ нийлж улсын мөнгө сорсон гэж бодохгүй байна.

-Албан ажлын хажуугаар туурвих цаг зав хомсдох юм уу?

-Би хэзээ ч уран бүтээлээс чөлөөлөгдөж үзээгүй. Уншихаас ч гэсэн. Хүүхдүүдийнхээ бужигнаан дунд байхдаа ч туурвисаар ирсэн.

-Танайх өнәр өтгөн айл гэж сонссон?

-Зургаан хүү, хоёр охинтой. 13 ачаас маань арав нь хүү шүү. Албан ажил миний уран бүтээлийг шахаж ирсэн. Уран бүтээл гэдэг тархинд уяатай хутга шиг зүйл. Би сэтгэхээ болиод, бичиж чадахаа байвал амьддаа үхэхгүйн тулд больчихно л доо. Шүлгээ би бичсээр байх болно. Жүжиг, киногоо ч бүтээнэ. Бичсэн дуурь, бүжгэн жүжиг ч байна. Нэг сонин зүйл дурдахад миний гурван бүтээлээр гурван хүн төрийн шагнал хүртсэн байдаг.

-Хэн хэн бэ?

-”Нарны домог” бүжгэн жүжгээр С.Сүхбаатар, “Илдән уулсын цуурай”-гаар Ц.Чинзориг, “Ламбугайн нулимс” дууриар Х.Билигжаргал төрийн шагнал хүртсэн.

-Та үүгээрээ бахархахаас яах вә?

-Өереөрөе бахархана. Би хоёрхон ном гаргаад терийн шагнал хүртсэн. Төр намайг эрт харж үзсэнд баярладаг. Олж ч харсан. Гурван дотнын найз, дүү маань ингэж л надтай үүрд холбогдсон.

-Ц.Чинзориг гуай таны олон шүлэгт ая хийсэн биз?

-”Үүлэн цэнхэр хангай”-гаас л бид хоёр эхэлсэн. “Хожуу хайрын дуу”, “Бэрийн өглөө”, “Зүүдний говь” гээд ямар олон дуу хийгээ вә. Х.Билиг­жаргал бол миний дотнын нөхөр. “Ламбугайн нулимс” дууриа ном болгож авчирч өгсний дараахан надаас хагацсан даа. Одоо миний хувьд онгир-дог бус омогшдог нас. Хэдэн жил нухсан “Бөмбөөрэй” гэдэг бүжгэн жүжгээ бэлэн болгоно. Ирэх жилийн тусгаар тогтнолын ойд зориулж дуурь бичиж байна. Драмын театрт нэг жүжиг өгөхөер боллоо.

-Та шүлгийн ном гаргана гэсэн тань юу болов?

-Би арваад жил шүлгийн ном гаргасангүй. Энэ жил багтаж гаргая. Ивээн тэтгэгч олдохгүй байна. Уг нь надад маш олон ном болохуйц ноорог байна. Бусдаас баян гэвэл энэ л юм даа. Тэр өрөөтэй дэвтрүүдийг хар /заав/.

-Драмын театрт жүжгээ тавиулахад үнэлгээ нь хэр байдаг вә?

-”Тамгагүй төр” жүжиг бичсэний төлөө надад 450 мянган төгрөг өгч байв.

-Хэдэн онд вә?

-Ерән хэдэн онд билээ дээ. Энэ жүжгийг Ерөнхийлөгч Н.Багабанди үзээд маргаашийн 11 цагт нь дуудаад л Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол олгосон юм даа. Сонин шүү. Ардын уран зохиолч цолыг өгөхөд ч гэсэн их намтартай. Би III эмнэлгийн эмч нартай их найз. Тэнд арзаганаад шатар тоглоод явж байлаа. Гэнэт Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас дуудлаа гэх нь тэр. Гэртээ ирж пиджакаа сольж очоод л ардын уран зохиолч болсон шүү.

-Ардын уран зохиолч гэж дуудуулж явах бахархмаар хэрэг шүү?

-Том ачаа л даа. Энэ нэрдээ, цолдоо дүйцэхгүй явбал ичгүүр л юм. Хагас хугас ч гэсэн таарч явбал болох нь тэр. Би ер нь элдэв дайллага, цайллагаас хол явдаг зожиг хүн. Харин хар багаас үерхсэн Д.Урианхай, Л.Дашням, Д.Батбаяр нартайгаа л уулздаг. Ж.Лхагва маань бурхны оронд байгаа. Харин сэргээж хэлэхэд түүнийхээ баримлыг хүүгээрээ бүтээлгәсэн. Хүүхэлдэйн театрын үйлдвэрт тавьсан юм. Гэтэл Ц.Хулан гаргаж хая гэсэн байна лээ. Би “Нас барсан нөхрийн минь хөшөөний загварыг битгий гаргаад хаяарай. Надад агуулах газар алга. Яваандаа Дорноховь аймгийн Хөвсгөл суманд боегоно” гэж гуйсан л даа. Нөхрийнхөө дурсгалд зориулж үүнийг л хийж чадах байна.

Ярилцсан Б.ЦОГНЭМЭХ
Үндэсний шуудан 2010.03.03 /764/

Tweet This Post

-Миний бодлоор ном уншсан хүний тархи нь задардаг. Харин компьютер уншсан хүний тархи нь агшдаг-

2009 оны “Болор цом”-ын эзэн Х.Эрдэнэбаатартай амжилтын дараах хөл хөөр нь намжиж, Ховд аймагтаа байх үед нь ярилцпаа.

-Та хэдэн жил дараалан “Болор цом” наадамд амжилттай оролцсоны эцэст түрүүллээ. Тэргүүн шагнал авсан найрагчаас тухайн наадмын чанар чансаа өнгэ аяс ямар байсан тухайд сэтгэгдлииг нь сонирхое гэж бодлоо?

-2009 оны “Болор цом”-д өмнөх жилүүдийн наадамтай л адил түвшний чансаатай шүлгүүд уншигдаж, үзэгчид уншигчдыг баясгасан сайхан наадам болсон гэж бодож байна. Ер нь сүүлийн жилүүдэд хүмүүс яруу найрагтаа дуртай болж энэ наадам улсын баяр, цагаан сарын дараа орох том үйл явдалд тооцогдох болсон шиг санагддаг.

-Агуулга, цар хүрээний хувьд ингэж харьцуулах нь ямар бол?

-Энэ наадмыг ард түмний оюуны соёлын нэг томоохон элемент гэдэг утгаар нь хэлж байна л даа.

-Апиваа үндэстний соёлд байнга тэргүүлэх байр эзэлдэг нэгэн томоо­хон төрөл нь утга зохиол, түүний зонхилох суурийг бүрдүүлэгч салшгүй хэсэг нь яруу найраг гэвэл та санал нийлэх байх?

-Тэгэлгүй яахав. Энэ тухайд санал нэгтэй байна.

-Тэгвэл “Болор цом” наадам яруу найрагт ямар суурь байр эзлэх бол?

-”Болор цом” бол яруу найргийн дээд шалгуур биш гэж би телевизээр ярилцлага өгөхдөө хэлсэн л дээ. Болор цомтой зэрэгцээд “Алтан өд” наадам явдаг. “Алтан өд”-ийн тухайд бүхэл бүтэн бүтээл шалгаруулдгаараа “Б илүү өргөн цар хүрээт зөвшөөрдөг. Өөр шалгуур байж болох юм.

-Дунд нь байж шүлэг уншиж байсны хувьд 2009 оны “Болор цом”-ын шүлгүүдийн чансааг яаж үнэлж байгааг тань мэдмээр байна?

-Нэг зүйлийг хэлэхэд залуучуудын шүлгэнд бусдыг болон нэг нэгнээ дуурайсан мөр бадгууд нэлээд байсан гэхэд хатуудахгүй байх. Тэнд уншиж бай­сан найрагчдаас Ай.Төмөр-Очирын шүлгүүд сайн байсан гэж бодож байна. Одоо манайд тийм иргэний уянгын шүлгүүд үгүйлэгдэх аястай болчихсон санагддаг.

-Жил жилийн “Болор цом” дээр ямар нэг хэл ам гардаг. 2009 оных ямар байсан бэ?

..-Энэ жил ч тийм зүйл болсон шүү  дээ. Яруу найрагч Ш.Гүрбазар өөрийгөө эхний тавд үлдээсэнгүй гэж гоморхон хэн ч дуудаагүй байхад тайзан дээр үсэрч гарч ирсэн. Тэгээд шүлэг уншин гомдлоо гаргах жишээтэй.

-Гомдох шалтгаан байсан юм биш биз?

-Жил жилд л ийм юм байж байдаг. Тэр яасан гэж гомдох ёстой гэж. Уг нь бол Ш.Гүрбазарын хувьд поп рок кон­церт хөтөдөг л нөхөр шүүдээ. Баахан поп дууны үг бичсэн, тэр нь ч бас өрөвдөлтэй юмнууд байдаг. “Аргалын утаа уугиад байх шиг уусаад ч байх шиг” гэх мэт  хачин солиотой юмнууд байдаг юм.

-Ш.Гүрбазарын уншсан шүлгүүд үзэгчдээс нэлээд дэмжлэг авч бай­сан юм биш үү?

-Ер нь бол Ш.Гүрбазар гэдэг нөхөр Зохиолчдын хороогоор ч бараг үзэгддэггүй. Телевизээр поп рок тоглолт хөтлөөд явж байснаа “Болор цом” болохоор л гэнэтдавхиад ороод ирдэг тийм нөхөр. Яруу найргийн үйл явц дотор ороод ирэхээрээ шоконд орж байх шиг байгаа юм. Тэгээд үзэгчид, шүүгчдийн хооронд яс шидэх маягийн юм болгоод.

-”Болор цом”-д шүлэг унших ч юм уу аливаа үйл ажиллагаанд оролцохын тулд заавал Зохиолчдын хороогоор орж гарах хэрэгтэй юу?

-Яахав дээ утга зохиолд элэгтэй бол зохиолчдынхоо хороогоор очиж үйл явц дунд нь байх ёстой гэж боддог л доо.

-”Болор цом”-д уншигдаж байгаа шүлгүүд жил ирэх тутам чансаа нь муудаж байна гэж зарим нэг нь ярихыг сонсож байсан. Энэ тухай та юу гэж боддог бэ?

-Би үүнтэй санал нийлэхгүй. Харин ч өөр шинэлэг зүйлүүдээр баяжиж байгаа гэж боддог. Монголын зохиолчдын эвлэл Чилаажавын үеэс шал өөр бол­сон. Утга зохиолтой холбоотой олон зүйл сэргээж зохиолчдын хороон дээр төвлөрч байгаа гээд олон зүйл дурьдаҗ болно. Энэ байдал хүмүүсийг утта зохиол руу ойртуулахад чухал нөлөө үзүүлж байгаа. Нэг үе хүмүүс ном бараг уншдаггүй болчихсон байсан бол одоо харьцангуй уншдаг болж байна. Харин өсвөр үеийнхний хувьд ном унших нь компьютер, РС тоглоом л сонирхож байна.

-Одоо чинь компьютерээс номтой дүйцэхүйц мэдлэг, мэдээлэл олж авах боломжтой болсон байна шүү дээ?

-Миний бодлоор ном уншсан хүний тархи нь задардаг. Харин компьютер уншсан хүний тархи нь агшдаг.

-Цаашид “Болор цом”-д байнга оролцох уу?

-Боломж л байвал ард түмэндээ шүлгээ сонсгож байхыг хичээнэ. Жил бүр оролцохыг бодно.

-Таниас өөр “Болор цом”-д ороод байдаг орон нутгийн найрагч ховор байх юм. Энэ ямар учиртай вэ. Босгыг нь давж чаддаггүй юм болов уу?

-Орон нутгаас орол цоход бэрхшээл их байдаг. Зардал мөнгөнөөс өгсүүлээд ундарна. Гэхдээ хөдөөд тэр тусмаа манай аймгийн найрагчид хотынхноос илүү юу гэхээс дутахааргүй авьяас чадалтай хүмүүс байдаг. Миний хувьд тэдний бүтээлийг гаргаж ирэхэд гүүр болох юмсан гэж бодож байгаа.

-Сонирхолтой ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

Нийгмийн толь 2010.03.03

Tweet This Post

Нэгэнт манай блог уншигчидаа уран зохиолтой ойртуулахын зэрэгцээ өөрсдөө энэ чиглэлээр цаашид сонирхож судлахад нь туслах гүүрийн үүргийг гүйцэтгэхийг хичээдэг тул энэ удаад дэлхийн уран зохиолын талаар мэдээллийг цаг тухайд нь олж авах зарим нэг цахим хөтөчүүдийг танилцуулж байна:

Arts & Letters Daily – Магадгүй дэлхий дээрх уран зохиол, соёл, урлаг, нийгэм, эдийн засгийн талаарх хамгийн олон уншигчидтай хөтөч байх. Хэдийгээр ALDaily өөрийн гэсэн нийтлэлүүдийг тавьдаггүй боловч бусад вэбсайтууд дээр тавигдсан нийтлэлүүдийг Анхаарал Татахуйц Нийтлэлүүд, Шинэ Номууд, Эссэ ба Санал Бодлууд гэсэн үндсэн 3 бүлэгт хуваан холбодог. Хэрвээ та энэ хөтөч дээрх нийтлэлүүдийг өдөр бүр цаг гарган уншдаг бол Англи Хэлтнүүдийн ертөнцийн оюуны хөгжилтэй хөл нийлүүлэн алхдаггүй юм аа гэхэд лав л бүр хойно хоцрохгүй гэсэн үг.

Paper Cuts – Хувьдаа байнга ордог блог. The New York Times Book Review-ийн эрхлэгчид энд голцуу уран зохиолын шинэ соргог мэдээллүүдийг тавьдаг юм. Түүний дээр зохиолчидтой хийдэг богино ярилцлагууд нь маш сонирхолтой (The Guardian-д бас өөрийн гэсэн Comment is Free нэртэй блог бий).

The Browser – Сүүлийн үед уран зохиолын вэбсайтууд дээр байнга үзэгдэх болсон хөтөч. ALDaily-гээс ялгаатай нь тэд Five Books гэсэн хэсэгтэй бөгөөд энд тодорхой чиглэлээр мэргэшсэн хүмүүстэй ярилцлага хийж тэр чиглэлийнх нь 5 шилдэг номыг санал болгодог.

Гэхдээ мэдээж эдгээр хөтөчүүд нь уран зохиолын талаар өдөр тутам шинэчлэгддэг вэбсайтууд дотроо хамгийн олон хүн орж үздэг нь болохоос бүрэн илэрхийлэл нь болж чадахгүй. Жишээ нь уран зохиол, номын шүүмжлэл гэсэн чиглэлээр дагнан бичдэг лут сонин хэвлэлүүд байна. The New York Review Books бол энэ салбартаа хэнийг ч дагуулахгүй хэвлэл. Бараг дан ганц хэрхэн шүүмж эссэ бичдэг талаар нь тусгай ном хүртэл гаргачихмаар. Үүний дээр ойрын үед Drexel University-гийн дэргэдэх The Smart Set гэсэн сэтгүүлд их дуртай болоод байгаа. Зав гарвал орж үзнэ биз дээ. Эдгээрээс гадна The New Republic, The Economist, болон Financial Times гэсэн хэвлэлүүдийн номын шүүмжийн хэсэг маш сайн.

Яг уран зохиолын чиглэлээр бичдэг блогууд гэвэл асар их. Бараг LitBlog гэсэн шинэ төрөл жанр хүртэл бий болсон байх. Гэхдээ хэдийгээр энд бүх блогуудыг жагсаах боломжгүй боловч BookSlut, Literary Saloon, Inside Higher Ed гэсэн гурван LitBlog-ийг дурьдалгүй өнгөрч боломгүй.

Хэрвээ танд өөрийн орох дуртай уран зохиол, номын шүүмжийн талаар бичдэг вэбсайт, блог, хөтөч байвал санал сэтгэгдлийн хэсэгт хуваалцаарай.

Tweet This Post

2010 оны 1-р сарын 30-31-ний шөнө Олон Нийтийн Радио Телевизийн Гэрэлтэй Цонхоор харагдсан админ hERERA-гийн яриа

Tweet This Post

гэрэл зургийг Хүлгээ

ДАМДИНСҮРЭНГИЙН УРИАНХАЙ
Дамдинсүрэнгийн Урианхай 1940 онд Булган аймгийн Харгана (Уньт) сумын нутагт малчны гэрт төржээ. 1964 онд Москва хотноо Плехановын нэрэмжит
улс ардын аж ахуйн дээд сургууль төгсөж, 1979 онд Москвад утга зохиолын дээд курс төгсжээ.

Дамдинсүрэнгийн Урианхай «Цагийн хөл»,

«Үгийн сүү» шүлгийн ном хэвлүүлжээ.

ЭХ ОРНЫ ТУХАЙ БОДОЛ
1.    Хамгийн том үзэсгэлэн
«Өнөө цаг»-ийн ачааг дааж үүрэхсэн гэдэг
хүсэл миний дээд хүслэн, дээд жаргалан эх
орон минь! Надаар юу хийлгэсэнч би
баярлана. Намайг говийн худгийн моторчин,
зурагтын цамхгийн монтажчин, галт
тэрэгний засварчин, ачаа ачигч, гуталчин,
сансрын нисгэгч, цэрэг, дипломат, хамгийн
хашир нягтлан бодогч, яруу найрагч, гахай
тэжээгч ,  нэгдлийн морин тэрэгчин, эсгий
гутлын үйлдвэрийн хатаагч болгосон ч би
баярлана. Надаар гүүр, багана, хөшүүрэг,
сум хийж болно. Биднээр «зарцаа» хийх эрх
ганцхан Танд л бий. Танд «захирагдах»,
«дарлагдах» бидэнд дээд эрх чөлөө юм. эх
орон минь.

1
Нүд минь хэдэн тийшээ харавч
нэг л юм руу ширтдэг
Бодол минь хэдэн тийшээ таравч
нэг л төвд цугладаг
Сэтгэл минь хэдэн зүг рүү нисэвч
нэг л билчэрт нийлдэг

Энэ бэлчир эх орон минь юм
Эх орон минь галт шил шиг
Эс биений хамаг халууныг нэг дор
цуглуулдаг
Эр зориг, сэтгэлийн мөс, биеийн тэнхээ …
Энэ орчлон руу цацруулдаг бүх гэрэл минь
«Эх орон» гэдэг хоёрхон үгээр л
нэвтэрдэг
Тэгэхдээ,
(Тэнгэр доор минь хоосон онгирдог хүн бүү
байг!)
Өгөөч гэж надаас эх орон гуйдаггүй,
Аваач гэж би эх орноосоо гуйдаг
Та бол миний онгод юм, эх орон минь
Таны хэмжээ л миний хайрын хэмжээ юм
Таны түүх ирээдүйн хэмжээ-миний
амьдралын хэмжээ
Танд хайртай хүн бүрийг би хүн бүгдээс
илүү хайрлана
Танд хайргүй хүнийг бүгдээс илүү үзэн
ядна
Та бол миний далд орчлонгийн багтаамж
Та бол миний мөс чанарын дэнс
Та бол миний тархины тэнхээ, биеийн
тэнхээний эн юм.

2
Яг дэргэд нь, хажуу жалгад нь нутагладаг
айл ч
Яагаад ч юм нэрий нь мэддэггүй
Нөмөртэй бол нөмөртэй, өвстэй бол өвстэй
Нөөлөг бор толгод-миний эх орон
Ууландаа ч би хайртай, хотгордоо ч
хайртай
Ус нутгийнхан дээжээ өргөдөг Булган
хайрхан
Урьд эртээс ч нэр хайрлаагүй бор толгой,
шатсан хар хад
Ангир эргэх бүрд тойром, эрчит их
Сэлэнгэ
Алим жимс, харгана, хамхуул
Алийг нь ч би өвдөж хэвтэхдээ ч хайрлаж
байдаг шүү, эх орон минь
Толгод бүхэн-эх орон минь юм
Толгод бүхний шорооноос энэ бие минь
бүтсэн
Толгод бүхний элгэнд би төрж, тоглоомоо
өрж, уйлж
Толгод бүхний жалгаас цэнхэр яргуй түүж,
бодол минь чимх чимхээр тэлсэн
Тоотойхон насандаа чадвал
Толгод бүхний тоогоор шүлэг бичиж
үлдээнэ би, эх орон минь
Тоотойхон насанд болдогсон бол
Толгод бүхний тоогоор үхэж би өмгөөлнө
Хонд бууцтай, хүн мал хоёуланд ээвэр ч
Хол ойрын хэн ч нэрий нь сонирхдоггүй
энэ нэргүй толгодтой би
Хорьдын сар нар хоёр шиг бие биеэн
ширтэн
Хоёр биенээсээ салахгүй орших, нүднээ үл
үзэгдэх уяатай юм, эх орон минь

3
Намрын тарианы шар шуурга-миний эх орон
Намуухан зуны ойн ногоон аялгуу-миний эх
орон
Хэтэрхий сайхан заяатайдаа үргэлж
нулимстай лиш цэцэг,
Хээр талд ганцаардан ургасандаа үргэлж
нулимстай өнчин тоорой-
миний эх орон
Өлсөж явахдаа идсэн талх минь-миний эх
орон
Өвдөж доройтсон эхийг минь сэхээсэн
бригадын эмч-миний эх орон
Хэлснийг минь үл ойлгох, хийснийг минь үл
ойшоох
энэ хурдан жигүүрт хөөрхөн хараацай
Намайг магтахад нь муулж, муулахад нь
магтдаг энэ «зөрүүд»
уншигчид-миний эх орон
Санаатайгаар хэрэг үйлдэгсдэд уншсан
шүүхийн тогтоол-миний эх орон
Санаандгүй алдааг минь шийтгэсэн
нөхрийн минь дуугүй нулимс-
миний эх орон
Тулгасан жад шиг хурц тулгамдсан
асуудлууд-миний эх орон
Тулж босголцсон өнөө зүрхэнд минь
шигтгэсэн цагийн тамга-миний эх орон
Эх орон бид хоёр бие биеэ харсан
Их бага хоёр толь юм
Илтэйгээ, далдтайгаа мөс үнэнээ
тусгадаг
Эгнэгт холдошгүй, хагардаг ч үгүй цар нь
ховхордог ч үгүй
Их бага хоёр толь юм.
Халгай хандалж уух, сархад нэрж уух хоёр
адилхан, эх орон минь
Хатсан боорцог дэвтээж идээд цадах,
амтат зоогонд цадах хоёр адилхан
Олдсон насаа явган барах, тэрэгнээс
буулгүй барах хоёр адил
«Хэрэгтэйг үлдээх», «хий элэгдэх» хоёр л
их өөр юм, эх орон минь
Эх орон Та-
Миний хэмжээний хамгийн үнэн хэмжүүр
Эх орон Та
Миний хүн төрөлхтөнд үзүүлэхээр
бүтээлцсэн
Хамгийн том үзэсгэлэн.

2.    Сайн нь-миний сайных, муу нь-миний
муугийнх!
Эх орноо хайрлах хайр гэдэг энэ байгаа
дэлхий шиг, тэнгэрээс унасан аварга том
солир шиг, үхэл шиг бодитой юм. Эх орноо
хайрлах хайр л хүнийг өөд нь татаж хүч
тэнхээтэй, гоо сайхан явуулнам.Хайрладаг
ардтай, хүлээсэн ирээдүйтэй байхад «Амьд
явахсан», «Юм хийхсэн» гэж хачин их
адганам: хүнд байхгүйг надаас эс олно.
Байгаль намайг юугаарч эрхлүүлсэнгүй.
Хүнд байдаг бүгд надаас олдоно. Байгаль
намайг юугаар ч гомдоосонгүй. Эгэл хүн,
суут хүн юу чаддагийг цөмийг би хийнэгэж
бодож яваа, эх орон минь. Сайн сайхан тань
бидний сайных, энэ бидний алдар гавъяа.
Саар муу тань бидний  муугийнх, энэ бидний
алдаа дутагдал.

1
Ажилд ядарсан хүнд хачин их хайр хүрэх
юм, эх орон минь
Ажилд ядарсан хүнийг харахад сайхан
шүлэг бичих шиг болох юм
Эцтэлээ ажилласан энэ хүмүүс л танд минь
хамгийн их хайртай юм,
Эцтэлээ ажилласан энэ хүмүүс л танд минь
авснаасаа илүүг өгөх юм…
Улс төрд идэвхийлэгчдэд үнэн хайр
хүрнэм
Улайссан хайлш утган, хөлсөө урсгагсдад
үнэн хайр хүрнэм
Уран санаа, намын бодлого хоёуланг
шүлгэнд урлагсдад үнэн хайр хүрнэм
Эх орон минь,
Сайхнаас сайхан эх орон минь
Эцтэлээ ажилласан энэ хүмүүс л танд
хамгийн үнэнч юм
Эцтэлээ ажилласан энэ хүмүүс л танд минь
авснаасаа илүүг өгөх юм…
Танд хайртай хүмүүсийн тулд л би арван
жил шүлэг бичлээ
Танд хайртай хүмүүсийн төлөө л гурван
сайхан хүүхэд өсгөлөө
Танд хайртай хүмүүсийн төлөө л нүдээ
эцэхээр нь өвс хадаж,
сэтгэлээ барайхаар нь дуу чагнаж
Бодол оюунаа саруул, зүрхээ ариун
хадгалж, өөртөө чөлөө өгөлгүй
амьдарнам, эх орон минь!

2
Тоотой, цөөн хүний ч үг сонслоо би эх орон
минь
Тоогүй, олон хүний ч үг сонслоо
«Толгойгоо зовоолгүй амьдарна» гэж ярьж
байна
«Биеэ зүдрээлгүй амьдарна» гэж ярьж
байна
Эцээд амрах сайхан гэж бага ярих юм
Даараад халууцах сайхан гэж бага ярих юм
Өөрийгөө голдог хүн алга, зэмлэдэг хүн
алга
Өөртөө хорсож чаддаг зоригтон алга
Бүгд өөрийгөө «хүнээс илүү» гэж итгэж,
сайн гэж өмөөрч
Бүгд өөрийгөө «нэргүй баатрууд» гэж
санан, гавъяандаа шан нэхэж байна
Хүнээс дутуугүй их зантай байж чадаж
байна
Хүнээс дутуугүй дуурайж чадаж байна
Хүнээс дутуугүй бие биеэн магтаж чадаж
байна, бид
Эцэх сайхан гэж итгэх хүн цөөдөөд байна,
эх орон минь
Зовох сайхан гэж үнэмших хүн цөөдөөд
байна, эх орон минь

3
Шороонд тань бид тракторын мотор шиг
дарагдаж үзсээн. эх орон минь
Элсээр шуурахад тань өнчин цагдуул мэт
нүдүүлж үзсээн, бид
Мөс заармагтсан голыг тань нүцгэн
биеэрээ өрөвтас шиг зүтгэн, чичирч
зогссоон
Гар маань шаварт галууны сарвуу шиг
хагарч, тэмээний өвдөг шиг холцорч
явсаан
Ээж маань үнсэхдээ ч хошуугаа арчиж
үнсдэг нүүрэндээ
Эхүүн хар тос адсаганд нялах мэт нялснаа
арчих ч тэнхэлгүй.
Эрэгт өедөх хөгшин үнээ мэт эцэж ч явсаан
бид, эх орон минь
Сэтгэл маань гэвч,
Сэлэнгэ мөрөн шиг хол, эргээ дүүрэн
урсахын тулд
Хэцүү бүгдийг тэн хайрлаж
Хэцүү бүхнийг тэн шавсан «гуранз»-аар
Амьдралаа хурцлах ёстой бид!
Хүрэн зүрхэндээ бид ийм бодол
хоногшуулан
Хүүдээ бид ийм л захиа захина
Ээж болсон тоос шороо, элс шавар минь
Хатуу санагддаггүй хайрга чулуу, хад
асга минь …

4
Юунаас ч хоцрохгүй л байх юмсан, эх орон
минь
Өдрөөс ч хоцрохгүй, шөнөөс ч хоцрохгүй
Мориноос ч хоцрохгүй, пуужингаас ч
хоцрохгүй
Уяатай тэмээ шиг экскаваторын
шанаганаас ч
Удаан мөлхдөг ч торолгүй зүтгэдэг
тракторын гинжнээс ч
Хоцрохгүй л байх юмсан!
Барьж байгаа үйлдвэрээс ч
Байшингаасаа түрүүн цааснаа
«сүндэрлэчихдэг» зурагнаас нь ч
Эрхий дарамхан зайнд ч хоцрохгүй л байх
юмсан
Болж өгвөл түрээнд нь явах юмсан,
Болохгүй гэхэд зэрэгцэн алхах юмсан
Таны «дотор орохгүй» «хажууд» байх л
Тарчилгахын дээдээр тарчилгах юм,
намайг
Шархан дээр давс үрэх шиг
Шаналсан сэтгэлийг сэдрээх юм
(Хамгийн хэцүү зовлон энэ л байх юм, эх
орон минь)

5
Бичихээс өөр зэвсэг надад алга , эх орон
минь
Бодохоос өөр зэвсэг надад алга , эх орон
минь
Хийхээс өөр зэвсэг надад алга , эх орон
минь
Шаналж бичих-миний тэмцэл юм
Шаналж бодох-миний тэмцэл юм
«Шаналах» гэдэг сэтгэлийг минь тэжээх
булаг юм
Хийхийн баяр-миний жаргал
Бодохын баяр-миний жаргал
Сайхан эх орон минь,
«Сайн хийх»-сэтгэл зүрхний минь их
хууль,
Гэвч би их удаан бичиж байна.
Хүлээж ядсан хүнд «хоног өнгөрөх» шиг
удаан бичиж байна
«Бага өгсөндөө» шаналж, жаргал дундаа
зовлонтой явна би
«Байхгүй» «илүү» хоёрт шаналж, жаргал
дундаа зовж явна би
(«Зовно» гэдэг танд хайртай хүний жаргал
юм)
Ертөнцөд ганцхан, эх орон минь
Ертөнцийд хамгийн сайхан эх орон минь
Үг бүгдийг тань би амьсгаа даран чагнаж
Зэмлэлийг тань шагнал мэт тосдог
Зэмлэхэд тань хүч суудаг
Зэмлэхэд тань ухаан нэмдэг.

3.    Муухай эх орон байдаггүй
Эх орондоо хайртайг маань дэлхий
үнэмшвэл үнэмшихээр үй түмэн боть
түүхийн шүүхэд үлджээ. Таньгаа хайрладаг
хайр минь хэнийхээс ч багагүй. Гэвч би
юугаа хэлж хувиа нэмнэ, юугаар дулдуй
хийж далайд нийлнэ эх орон минь! Орчлонд
найрагч гэж төрүүлсэн ээжийгээ бодохлоор
онхид дуугүй явж сэтгэл эс түдэвч оюун
санаанд үүрүүлсэн цагийн ачааг бодохоор
айж балмагдаад ч юмуу хөөрч хөлсөөд ч
юмуу зүрхний  цус буцалнам.

1
Эх орондоо хайртай хүн хүн төрөлхтөнд
хайртай
Элсээ магтдаг өмнийн найз минь,
хангайгаа магтдаг над шиг л говьдоо
хайртай
Элчилгүй цөлдөө хайртай харм нутгийн
найрагч найз минь ч
Эрсэн газраас нь хүдэр олддоггүй,
тарьсан газраас нь тариа ургахгүй
нутагтай найз минь ч
Эрдэнэ бүрдсэн монгол нутагаа хайрладаг
над шигээ л нутагтаа хайртай
(Хайрладаг нутаггүйсэн бол,
Хайрладаг хүнгүйсэн бол
Хүн төрөлхтөн яруу найрагчгүй байхсан…)
Хайр сэтгэл гэдэг
Хан уул шиг юм
Газар ч гэхийн аргагүй, тэнгэр ч гэхийн
аргагүй
Хайхлах сэтгэл гэдэг
Хараанд багтахгүй огторгуй шиг юм.
Биеэтэй ч гэхийн аргагүй, биегүй ч гэхийн
аргагүй
Тоймлож чадаагүй бүхэн их байдаг
Тогтоож авсан, цээжилсэн хязгаарын гадна
гардаг
(Том бүхэн гарт орсон хэмжээг элэг
барьдаг)
Сэтгэл гэдэг тийм юм
Сэтгэл гэдэг хараа бараатай уул,
Сэтгэл гэдэг хараа бараагүй орчлон
Сэтгэлээ би танаас авсаан, эх орон минь
Тэнгэрт тулсан Алтайн цаснаас, элсний
хөгжимнөөс авсан
Тэвэрт багтахгүй том болрын талстнаас,
ингэний нулимснаас авсан
Амснаа би
Уул шиг өндрөөр,
Огторгуй шиг хязгааргүй үржүүлээд
Тооны ухаанд багтахааргүй
Их бэлэг барихсан гэж
Эрмэлзэхийн дээдээр эрмэлзнэм би,
Эх орон минь

2
Өглөө бүр би
Өвсний шүүдрээр цээжээ угаадаг
Өглөө бүр би
Өтгөн ойн манангаар нүдээ арчдаг
Нүүр, биеэ цэцгээр сэвэхэд
Нүцгэн эсийг цэцгийн сэрэл
Сэлэнгэ мэт дайран урсдаг
Хөхөө, хэрээ
Хөхтүрүү, эрвээхэй
Аль нь ч надад ялгаагүй адилхан эх орон.
Хангайн сайхан бугын урамдаан
Хаа сайгүй арзганах
Халцархай далавчтай царцааны цархираа ч
Хайлан санах миний зүрхэнд
Халуун аминаас тасарсан үрийн минь
уйлаан шиг
Хажиглах аргагүй өөрийн санагддаг
Цаашлах учры нь мэдэхгүй ч гэлээ
Чагнах тусам нулимс ивлэдэг
Цас-өвлийн бороо юм.
Цан хүүрэг-өвлийн манан юм
Хайрах жавар-өвлийн сэвшээ юм
Хацар алгадах шуурга-өвлийн зэрэглээ юм
Ингэж би дотроо боддог
Инээдтэй ч бай хамаагүй, хувьдаа
үнэмшдэг.
Чулуун дээр сандайлахад
Чулуу надад «хайртай» гэж хэлэх шиг
санагдана
Хар модны гишүү хөлд хугарах нь
«Хайртай» гэж хашгирах шиг бодогдоно
Хавар бүр би ногооны үнэрт согтоно
Ханх тавих агь, гангын үнэр сороод
Уушги минь цох мэт жижгэрч халим мэт
томорно
Нэрий нь мэдэхгүй цэцгэндээ ч
Нэрэлхэлгүй «мэдэхгүй» гэж хэлж чадна
Нэрлэж чадахгүй эрвээхэйндээ ч
«Танихгүй» гэж хэлж чадна
Эх орон гэдэг ийм юм
Ээжийдээ аашлуулж суугаа
Эрх багахан хүүхэд шиг хүлцэнгүй
Үнэнээ хэлж сурах юм
Мэдэхгүйгээ хүлээхдээ ч үл нэрэлхэнэ
Чадахгүйгээ хүлээхдээ ч үл ичнэ
Балчир доройгоо хүлээхдээ үл гутна
Баатар ч ялгаагүй, гүн ухаантан, төрийн
тэргүүн
Тэр ч бүү хэл
Хүний сайн-миний ээж ч ялгаагүй
Өвдөг сөгдөн, үнэнээ хүлээнэм.

3
Гурван өдөр бороо зүсрэхэд нараа би
саначихлаа
Гурван өдөр нүцэглээгүй чинь хаздаг
шумуулаа саначихлаа
Хөхөөн дуу тасрах нь, ханиас захиа ирэхээ
болих шиг
Хөхтүрүү, царцааны дуунд ч зүрх
базлуулах нэг нууц байна
Гурван өдөр гадаадад яваад ширээгээ би
хачин их саналаа
(Ширээн дээр минь Нацагдожийн боть,
морины сийлбэр,
Ширээний ард монгол орны газрын зураг
хадаатай байдаг)
Ширээ минь хөгжмийн нот шиг «Нууц
товчоонд» бичээтэй
тайлаагүй үг шиг санагдлаа
Гурван өдөр холдоод ажлаа хачин их
саначихлаа
Гунигтай халуун сэрэл минь шүлэгт бууж,
өвчтэй шүдэндээ уур хүрч суунам
Гуниг минь ч хайр юм шүү
Уур минь ч хайр юм шүү
Баяр минь ч хайр юм шүү
Эх орон минь
(Байгааг дандаа байгаагаар нь бодвол
Баатар ч төрөхгүй, мэргэд ч төрөхгүй
Хүний сэтгэлд ч хүн итгэж чадахгүй!)
Аньсага зовхи минь нээлттэй яваа цагтаа
Амьдыгаа мэдүүлж хийх бүхэн минь
(Хор болох алдаанаас бусад нь л)
Хонгор сэтгэлийн минь хайр юм шүү, эх
орон минь
Эх орон та минь байгаа цагт
Эрх чөлөө та минь, онгод минь байгаа цагт
Зүрхээр минь дүүрэн хайрын цэцэгс
Өвөл мөс цоолон ургадаг хөх дэгд адил
Малгайлан буух цагаан цас тосон,
Мандан хөөрөх аварга нар тосон
Ургасаар байна
Эс бие минь хөшиж хөрлөө ч
Эх орон байгаа цагт
Энэ цэцэгс хорогдохгүй, хагдрах ч үгүй,
Эх орон минь.

4
«Усы нь уувал, ёсы нь дага!» гэж
Ухаант өвгөд минь эртээ цагт, анхны хүн
үүсэхэд шахуу
Удам хойчдоо захиж, сургаал хайрлажээ
Ёс-таны түүх, миний цусан дотор эргэлдэж
байгаа «амьд зураг» юм
Ёс-миний өлгий, дээл намайг «би» болгосон
хэв
Ёс-миний өлгий, дээл намайг «би» болгосон
номын сан
Ёсонд таны хүн төрх,
Хүчтэйн бах, хүчгүйн эмгэнэл
Ухааны гэгээ, мунхгийн харанхуй,
Түүхийн тань хавар, намар зураг мэт
үлдсэн
Ёс-өдөр мэт шинэ, өдөр мэт хуучин ч
Ёс-газар мэт чангааж, газар мэт өргөдөг ч
Ёсоо дагаж, ёсоо сөрж хөл минь явдаг
болсон, хэл минь хэлдэг болсон
Ёсоо дагаж, ёсоо шүүмжилж нялх «би» өсөж
нялх «би» бойжиж,

Бид том болсон, эх орон минь!
Муухай эх орон гэж байдаггүй
Муу төрүүлдэг эх орон гэж байдаггүй
Энэ төрөлх бие-сайны бүрдэл, сайхны
манлай
Энэ биеийн толгой ч гайхамшиг, хөл ч
гайхамшиг, гар ч гайхамшиг
Энэ бие төвдөө ч гүн, захдаа ч гүн,
бусадтай шүргэлцэх цэг бүхэндээ гүн…
Эх орон биднийг ийм төрүүлдэг
Эх орон биднийг ийм өсгөдөг
Толгойд бодол дутуу бол эх орон буруугүй
Цээжинд хайр дутуу бол эх орон буруугүй
Гарт чадал дутуу бол эх орон буруугүй
Муу төрүүлдэг эх орон байдаггүй
Муухай болгодог эх орон байдаггүй.

5
Аз жаргалын зам дардангүй!
Аймшиг, баясгалангийн аль нь уулын
нугалаанд тааралдахыг мэдэхгүй
Аянгын нүргээн, их усны гүн шиг аниргүй
Аль нь ч түүхээ зоосон баганыг маань
хөшиж магадгүй
Тэгэвч,
Тэнгэр дор бид мөнхөө, эх орон минь
Нярайхан үрс минь өлгийдөө суниаж,
Нялххан унага талаа сэрээн янцгааж
Яргуйн орой хөрс цоолон цухуйхад ч
Яруу найрагчийн зүрхэнд зөн харвасаар
цагт
Гэрэлт их наран, Та хоёр бие биедээ
баярлан
Гэрийн цэнхэр утаат гал ассаар л байнаа,
эх орон минь!

1976-77

Tweet This Post

Tweet This Post

Соннет нь Итали хэлнээ “бяцхан дуу, дуулал” гэсэн утгатай аж. Соннеетийг ерөнхийд нь Итали буюу Петраркаийн (эхний найман мөрөнд асуудлаа дэвшүүлж эсвэл хуваалцаж, дараагийн зургаан мөртөд түүнийхээ тайлал, хариултыг гаргадаг), Англи буюу Шекспирийн (эхний гурван дөрвөн мөртөд асуудлаа илүү дэлгэрэнгүй гарган ирж харин төсгөлийн хоёр мөртөд хурдан товч хариулт өгдөг), Спенсерийн (Англи соннеттэй ижил бүтэцтэй, сүүл холболтоороо л ялгарна.)хэмээн гурав хуваадаг.

Соннетийг үндэслэгч Петрарка хэн бэ? Флоренцийн нотариатчийн хүү залуу Франческо 1304 онд амьдралынхаа гарааг хууль эрх зүй судлаж эхэлсэн боловч эцэг нь улс төрийн хэргээр Өмнөд Франц руу цөлөгдснөөр үгүйрэн хоосорч, санаваартан болсон байна. 30 насандаа тэрээр хэдийнэ алдартай шүлэгч болсон байна, тиймээс ч баатар, хүндлэл хүлээсэн хүнийг лаврын навчин титмээр шагналаг эртний уламжлалыг сэргээн Ромын сенатор түүнийг “шүлгийн хаан”-аар өргөмжлөн титэм зүүж өгсөн байна. Гэхдээ энэхүү Латинчлал нь түүний нэр хүндийн ердөө өчүүхэн хэсэг. Петраркаийн нэр Лаурагийн тухай түүхийг байнга даагуулж явдаг аж. Лаура бол Петрарка олон жилийн туршид шүлэг найраглалаа зориулан Итали хэлнээ бичсэн бүсгүй юм. Тохиолдлоор ч гэж болох бөгөөд тэрээр дотносох талаар ямар нэгэн оролдлого хийж байгаагүй юм. Түүний бичсэн шүлгийг зарим судлаачдын ангилснаар Лаураг магтсан, анти – Лаура эсвэл бүр төвийг сахьсан хэлбэрээр бичсэн уран зохиолын олон тооны зориулалт бүтээл гэж үздэг.

Хэрвээ Лаура Петраркаийн гэргий байсан бол тэрээр амьдралынхаа туршид соннет бичих байсан болов уу? хэмээн Лорд Гордон Байрон Дон Жуан зохиолдоо асуусан байдаг.

Нэгэнтээ замхарч байсан лаврын навчин титэм зүүлгэн шагнах эхэн үеийн Хүмүүнлэгийнхэний ёслол нь бидний дунд өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ. Хэлбэр нь агуулга нь өөр боловч Монголд л гэхэд Болор Цом, Англид гэхэд энэхүү эрхэм хүндлэлийг хүлээн авсан нэгэн аливаа агуу үйл явдал тохиолдлыг шүлгээр магтан дуулдааг бол АНУ-д уран зохиолын нэр хүндийг олон нийтийн дунд өндөрт өргөх эгэл хүлээлттэйгээр 1985 оноос хойш эхлүүлсэн байна. Харин Ром хотноо Петраркаийг шагнасан шагнал бол эдгээрийн хажууд бол хувь илүү байсан. Ромын өнгөрсөн түүхийн аура буу цацраг нь олон нийтийн хүлээлтэнд хэвээрээ байгааг харуулсан юм.

Эцгээсээ өвлөн авсан мөнгөн хэлбэрт хөрвөж болох цорын ганц зүйл бол Цицерогийн гар ббимэл байсан гэдэг. Энэхүү бүтээл болох Ром руу аялсан тэмдэглэл нь эртний баримт сэлт, снааа бодол бүхий түүний оюун санаагаар дүүрэн байсан юм.  Тэрхүү гар бичмэлээс эрт цагт амьд сэрүүн, цог жавхлантай байсан урлагийн эртний тансаг эдлэл, тэндээс үлдэж хоцорсон салшгүй үнэт зүйлсийг үзэж, биширсэн нь дамжиггүй. Энэ нь зүгээр нэг шагнал бус харин ч тус хот зүгээр нэг Папын Ромын нэг хэсэг биш гэсэн зөн билгийг баттай суулгахыг хүссэн сенатын бодол бас байжээ. Сүм хийдийн хуваагдлын үр дүнд Папуудыг Петраркаын өсөж хүмүүжсэн Авиньон руу цөлдөг байж. Папын танхим залуу эрийн дургүйцлийг үргэлж төрүүлдэг байснаар их сургуулийн ректор зэрэг албан тушаалаас насан туршдаа татгазах шалтгаан болдог байсан байна.

Үүний оронд тэрээр зохиолч, мөн түүнчлэн өөрийн бүтээлээ худалдан амь зуулгаа залгуулдаг байсан байна. Тэрээр эхлээд Колоннагийн гэр бүлийн нэг гишүүн байснаа хожим нь олон олон ханхүүгийн элч, төлөөлөгч болсон байна. 16-р зуунд тогтмол элчин солилцох хүртэл түүний цаг үед дмпломат албан хэрэг тохиолдлын чанартай байсан байна. 14-р зууны дунд үест үгийн сонголт сайтай ялангуяа Латин үгсийн сонголт сайтай нэгнийг шууд л аливаа асуудалд үг барих албыг шууд тохоодог байсан байна. Шаардагдах үгийн урлагт Петрарка илт ялгарч байсан бөгөөд түүний хэлэх үг үр дүн авчирч, түүний байлцсан бараалхалт хүлээн авагч ханхүүдийг балмагдуулдаг байсан. Түүний үгийг уригдсан олон ч өндөр хэмжээний үзүүлбэр хэмжээнд хүлээн авдаг байж.

Шүлэгч нэр хүндийг хүлээн авсан нэгний олж чадахаас илүү орлого олохын тулд Карфагенийн эсрэг хийсэн II аян дайны жанжин Ромын баатар Скипиогийн үйл хэргийг магтан дуулсан тууль болох Африкаг бичсэн байна. Гэхдээ үүнийгээ дуусгаж чадаагүй, учир нь хэдийгээр тэрээр хэд хэдэн удаа оролдсон ч гэсэн Петрарка шүлгээ уламжлалт хэмжээгээр бичихдээ Герег хэл шигээ тийм хялбархан хийж чаддаггүй байсан байна.

Европоор хийсэн далайцтай аялалдаа Петрарка Цицерогийн бас нэгэн гар бичмэлиййг олсон нь найз нартаа бичсэн захидал байсан. Энэхүү танил найруулгад тэрээр гаршиж, алдаршуулсан. Үүнтэй зэрэгцээд түүний Итали хэлнээ бичсэн шүлгүүд буюу бүх соннетууд эсвэл Лаурад хандсан бүх бүтээлийн хувьд тэрээр нэгэн төрлийн шууд бус өөрийн намтараа шинээгсэн хагас хүүрнэл бүтээлүүдийг туурвиж эхэлсэн. Энэ бол цоо шинэ зүйл байсан юм. Энэ нь мөн түүний өөрөө өөрийгөө сонирхох хүчтэй сонирхлын илэрхийлэл болсон “Миний мэдэх хүмүүсийн хэнтэй ч би адилгүй” хэмээсэн мэдэгдэл юм. Тэрээр урлаг бол хувь хүний асуудал, харин ч ямар ч мэргэжлийнхэний хүрч чадамгүй тийм зүйл, тиймээс “Хүн бүр өөөрийн найрууулгаараа, хэв маягаараа бичих ёстой” хэмээн тунхагласан байна. Энд тэмдэглэх ёстой нэгэн зүйл бол ӨӨРӨӨ ӨӨРИЙГӨӨ ОЙЛГОХУЙ юм. Энэ нь ИНДИВИДУАЛИЗМ-тай холбоотон боловч нийгэм, улс төрийн аливаа нөхцөл байдлаас огт өөр оюун санааны төлөвт үйлчлэх юм. Хэн нэгэн шоронд байж болно, хувь хүний нөхцөл байдал нь ч тусгаарлагдаж болно, харин тэрбээр бүрэн дүүрэн өөрөө өөрийгөө мэдэхүй юм. Индивидуализм нь бусад олон индивидуалын хамтын амьдралын тогтоосон хязгаараар чөдөрлөгдөнө, харин өөрөө өөрийгөө ойлгохуйд бол тийм чөдөр, тушаа байхгүй. Зуун зууны туршид энэ бүхэн ямар нэгэн хараглах хязгааргүйгээр илүү “эго” руу улам гүнзгий орж байна.

Петраркаын амьдрал дахь бас нэгэн ганцаарчлал бол тэрээр үзэгдэх байдлыг бишрэхээр Өмнөд Францын нэгэн өндөр толгойд авиран гарсан байна. Үүнийг түүнээс өмнө хийсэн бол энэ тухайгаа бичиж үлдээхгүй байсан байх. Байгал дэлхийн тухай тэрээр эцэс төгсгөлгүй л ярьж байлаа, энэ нь гэхдээ дүрслэл талаасаа бус харин ерөнхийлөл талаас нь авч үзэж байсан хэрэг. Өөрийнхөө цор ганц сэлтээ Петрарка тэтгэн байхын хувьд тэрээр гоо сайхан гэж хэлүүлэх л зорилгын тулд нэрээ хүртэл сольж байжээ. Франческо ди Петракко гэсэн нэртэй төрсөн тэрээр яруу найрагчийн хувьд нэрээ үеийн хувьд тааламжтай сонсогдохгүй байна хэмээн үзэж нэг “К” нь “Р”-ээр сольж голын “А” авиаг уртасган, төгсгөлийн “О”-г “А”-гаар сольсноор Петрарка хэмээх сонсголонтой нэртэй болсон байна. Латин хэлнээ шүлэг нь “поэта” хэмээн “а”-гаар төгсдөг нь сайн шүлэг бий болохын эхлэл гэж итгэдэгээс үүдэлтэй ажээ. Петраркагийн бараг бүхий л шүлэг, үргэлжилсэн үгийн зохиол нь өөрийнх намтар гэж хэлж болохоор юм. Хойч Үедээ Бичсэн Захидал хэмээх нэрнээсээ хүртэл илэрхий нэгэн бүтээл хүртэл бичиж байсан бол найз нартаа бичсэн захидалдаа тэрээр юу хийснээ бичдэг байж. Түүний шүлэг нь тэрээр юу бодож мэдэрч байсанг өгүүлнэ.

Үргэлжлэл бий.

Tweet This Post

Мэндийн ч солиогүй бухимдуулж байгаа “хайнга тэнэг сэтгэлтэнд “бага” гэмээр ч хамгийн “том” нэгэн сэдэвт энэ захидлыг бичүүлсэн болохыг болгоох ажаамуу?…

“Айвенхоу майнз”-ийн ашиглалтын талбайгаас олон удаагийн судалгаагаар Өмнөговийн Манлай сумаас хүрэл, төмөр зэвсгийн үеийн 61 дурсгал, Өмнөговийн Ханбогд сумаас чулуун зэвсгийн бууц суурин, хүрэл, темөр зэвсгийн үеийн 51 дурсгал, Дорноговь аймгийн Дэлгэрэх сумаас хүрэл, төмрийн үеийн 233 дурсгал, 13 булш, Дорноговийн Мандах сумаас хүрэл, төмрийн үеийн 47 дурсгал, Баянхонгорын Жинст сумаас хүрэл төмрийн үеийн есөн дурсгал, Өмнөговийн Ханбогдоос 19 дүгээр зууны үеийн Дэмчигийн хийдийн туурийн малтлага, хүрэл төмрийн үеийн 33 дурсгал, 13 булш, Хүннү, Түрэгийн үеийн 10 дурсгал олдсон “Каскадиа майнз” ХХК 1999-2000 онд хайгуул хийх үеэр хүрэл төмөр зэвсгийн үеэс дундад зууны үеийн 76 дурсгал илэрсэн байдаг. Энэ дурсгалтзүйлс одоо “Бороо гоулд”-ын Гацууртын ашиглалтын талбайд орчихсон.

Түүх дурсгалын үнэт олдвор бүхий Ноён уулын газрын координатыг Археологийн хүрээлэнгээс 48 I) 623901 5389343 гэж тодорхойлсон байна. Энэ нь “Бороо гоулд” компанийн ашиглалтын 198 А ли-цензтэй талбайд байгаа юм.

Цаашид баримтуудыг аймаг бүр цээр дурдаж байхаа, та нехдийг ихэд чилээхээс эмээсэнгүй…

Өрөөлийн хүмүүс Монголын түүх соёлын дурсгалд хүйтэн хандахаас гадна, өөрсдөө бид түүх соёлдоо цэвдэг сэтгэл гаргаж, тэнэглэж байгаагаа юугаар нуухсан билээ… газар доорхи баялгаа хоослохоос гадна, давтагдашгүй түүх соёлоо давхар устгаж байна.

Бид ингэснээрээ Их Монгол Улсын түүх соёлын өмнө буруутан болоод зогсохгүй, дэлхийн түүх соёлын өмнө ял хүлээх ирмэгт хэдийнэ…тулжээ.

Баримт сөхье!!

Архангай аймагт 1950-иад оноос хойш Ихтамир сумын нутагт орших 13 терлийн 150 гаруй эртний бичээс бүхий Тайхар чулуун дээр дотоод гадаадын хүмүүс элдэв зүйл зурж бичин дурсгалыг сүйтгэжээ.

2001 оны зун Хотонт сумын нутагт орших Харбалгасын тууринд очиж үзэхэд ашиг хонжоо хайгчид металл илрүулэгч багаж ашиглан малтсан ул мөртэй таарч байсан.

2001-2002 онд Хотонт сумын Өндөрсант багийн нутаг Цагаан сүмийн голын хөндийд Эргэнэ бууц, Сүүл толгой зэрэг газар булш ухаж сүйтгэсэн.

2004 онд Батцэнгэл сумын нутаг Хөрөөгийн үзүүриин хадны зураг дээр нэмж зураг сийлсэн байх ба зарим зурагтай хадыг ховхлон авч одсон. Аймгийн төвийн эртний эдлэпийн дэлгүүрээс гаргасан зарын дагуу Булган сумын нутаг Суваргын тал дахь эртний сүмийн туурь, Суваргын голын эхэн дэх хэдий үед холбогдох нь тодорхойгүй язгууртны бунхант булшийг ухаж тоносон.

2004 оны арванхоёрдугаар са рын 6-ны өглөө 10 цагт Хайрхан сумын нутаг Гол модны хүннүгийн язгууртны булш бүхий газарт манаачаар ажилладаг Б.Эрдэнэбаатар Археологийн хүрээлэнд утсаар доорхи мэдээллийг ирүүлсэн байна. Үүнд: УИХ-ын Тамгын газарт ажил­ладаг хэмээн өөрсдийгөө танилцуулсан Төгсжаргал нарын 6-7 хүн Гол модны дурсгалт газарт хууль бусаар малтлага хийж эхэлсэн байна. Тэд Хайрхан сумын Засаг дарга болон ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгээс холбогдох зөвшөөрлийг авсан хэ­мээн хэлсэн байна. Мөн арванхоёр­дугаар сарын 8-ны өглөө Хайрхан сумын Засаг дарга Сосорбарам утсаар холбоо барьж “Төгсжаргал тэргүүтэй дээрх хүмүүс булш тонож гарсан эдзүйлсийг авч одсон төдийгүй малтсан зургаан метр орчим гүн нүхийг тэр хэвээр нь орхин явсныг газар дээр нь очиж үзсэн” тухайгаа мэдээлсэн. 2005 оны долдугаар сард Батцэнгэл сумын нутаг Тамирын улаан хошуунд эртний хотын туурийг малтаж сүйтгэснийг археологичид баримтжуулжээ.

Баян-Өлгий аймагт Бугат сумын нутаг Эрээн харганатад орших түрэг бичээст хөшөөн дээр хүний нэр, элдэв зүйлийг сийлж гэмтээсэн.

Улаанхус сумын Уснайн эртний зурагтай хаднууд дээр олон тооны хүн нэрээ цохин сийлж зургуудыг устгажээ. Цэнгэл сумын Могойтын рашааны хүн чулууг буудаж гэм­тээсэн.

Цэнгэл сумын Могойн голын хасагуудын том оршуулгын газрыг хийхдзэ хүрэл зэвсгийн үеийн том хиргисүүдийг сүйтгэсэн. VI-VIII зууны үеийн хүн чулууг хугалан авч сумын оршуулгын хэрмийн хаалгыг дарж тавьсан. Дэлүүн сумын төвийн айлын хашаанд түрэг бичээст хөшөө хэвтсээр байна.

Баянхонгор аймагт 1990-ээд оны эхээр Бөмбөгөр сумын нутаг Шивээт Цанхирт нутгийн хүмүүс агуйн оршуулгыг ухаж сүйтгэжээ. Мен сумын Улаансайр багийн нутаг Овгор цанхирын агуйн ХИ-Х1Ч/ зууны үед холбогдох оршуулгыг, 2003 онд энэ багийн нутаг Рашаантын амны агуйн оршуулгыг нутгийн иргэд ухаж туйвээсэн.

Баянлиг сумын нутаг Цагаан цахир уулын Цагаан агуйн хуучин чулуу зэвсгийн үеийн сууринг алтны судалтай хэмээн ухаж сүйтгэсэн.

2003 оны долдугаар сард Баян-Овоо сумын нутаг Дуурсахын хөндийн хоёр хиргисүүрийг хэсэг этгээд нутгийн иргэдийг хөлслөн малтуулахад нэг хүн цооногт унаж үхсэн тохиолдол гарсан.

Хашаатын дэнжийн хойно чулуун дараастай дугуй булшийг ухаж сүйтгэсэн. Тайн нурууны хойно Шивээт гэдэг газар Уйгарын үеийн хиргисүүрийг ухаж бичигт хешөөг чулуугаар цохиж эмтэлжээ.

2003 онд Эрдэнэцогт сумын нутаг дахь Шатар чулуун дахь Түрэгийн үеийн тахил тайлгын онгоны туурийгухжээ.

Богд сумын нутаг Их Богд уулын зүүн өвөрт байсан хиргисүүр, дөрвөлжин булшин дээр нутгийн айлууд хашаа барьж чулуугаар нь хороо босгосон…

2005 оны зургадугаар сард Богд сумын нутаг Орог нуурын эрэгт 5-6 булш тоногдсоныг археологичид үзэж баримтжуулсан.

2005 оны арванхоёрдугаар сурд Баян-Өндөр сумын төвөөс баруун урагшаа 54 км-т Дунд ну­рууны Шүүтийн агуйд эртний оршуулга сүйдэж байгааг МОНЦАМЭ мэдээлсэн билээ.

Булган аймагт 1999 онд Хутаг-Өндөр сумын нутаг Эгийн голын хөвөө Бэлсэгийн амны эхэнд бай­сан нэгэн булш тоногдсон. Энэ тоногдсон булшийг Монгол-Америкийн хамтарсан экспедицийн бүрэлдэхүүн үзэж гэрэл зургийг авчээ.

2000 онд Тэшиг сумын нутаг Айраг нуурын эрэгт булш тоносныг Монгол-Америкийн хамтарсан экспедици үзсэн.

Дашинчилэн сумын нутаг дахь Савангийн голын хойдох хадны зураг, түрэг бичээс бүхий Хангидайн хаданд 2002 онд хятад иргэд хар бэхээр сараачсан.

Дашинчилэн сумын нутаг дахь Цогтын цагаан байшингийн тоосгыг зөөж барилгад ашигладаг төдийгүй тоосго нь эмтэй гэсэн цуу дэгдсэний улмаас буталж яр шарханд түрхдэг.

Гурванбулаг сумын нутаг Хөгнө хаан ууланд байх Өвгөн хийдийг хараа хамгаалалтгүй учир хэн дуртай нь очиж тоног сүйтгэдэг болжээ…

2004 онд Бүрэгхангай сумын нутаг ивгент, Эмгэнт уулын өвөрт байх Хүннү, Монголын үеийн дөрвөн булшийг тоносныг археологичид  үзэж баримтжуулжээ.

Говь-Алтай аймагт Чандмань сумын тевеөс баруун хойш 40-өөд км-т Шаахар толгойн хаданд “Б.Нээгий 2003 оны дөрөвдүгээр сарын 15″ гэж эртний зургийн дээр цохин бичиж мэдэгдэхээргүй болтол сүйтгэжээ.

Дорноговь аймагт 2003 оны тавдугаар сарын байдлаар Сай-хандулаан сумын Улааншороот багийн нутагт орших хэдэн монгол булшийг тоносон.

2005 оны арваннэгдүгээр сард Даланжаргалан сумын нутаг Нартын хадан дахь Бургастайн амны агуйд байсан эртний оршуулга сүйтгэсэн…

Дорнод аймагт 1989 онд Баян-Уул сумын төвеөс зүүн урагш 27 км-т Парчины ар гэдэг газар голын урд эрэгт нэг дөрвөлжин булш тоногдсон.

Баяндун сумын зүүн урагш 20 гаруй км-т Тэмээний ар хэмээх газар булш ухагджээ.

Дундговь аймагт Өлзийт сумын Тагт багийн нутаг Дэл уулын хадны үлэмж арвин зураг, бичээс ямар ч хамгаалалтгүй, аюулд өртөхөөр байна.

2005 оны зургадугаар сард Дэлгэрцогт сумын Бага Газрын чулуунд Мухарын амны эхэнд хоёр чулуун бай гууламж ухаж сүйтгэснийг археологичид баримтжуулжээ.

Завхан аймагт 2003-2004 онд Шилүүстэй сумын нутагт хадны оршуулга тонон бусниулахад үйсэн хоромсого, нум зэрэг олдвор гарчээ.

2004 оны дөрөвдүгээр сард Дөрвөлжин сумын нутаг Чандмань уулын баруун аманд нэгэн булшийг ухсан байв.

Өвөрхангай аймагт 2000 онд Хархорин сумын тевеөс урагш 13 км-т орших Орхоны Ар Элстэй хэмээх газар байдаг ХШ-Х1\/ зууны үеийн дутуу засаад орхисон мэлхий чулууг нутгийн сүсэгтний дунд нөлеө бүхий нэгэн этгээд амилуулж гүйцээж байгаа нь энэ гэж цохиж сэвтүүлсэн байна. Энэ этгээд бас Эрдэнэзуу хийдийн хойно байдаг мэлхий чулууг ухаж аваад буруу харуулж тавьсан байна. Түүгээр зогсохгүй дээрх мэлхий чулууд болон Хархорины урдах Мэлхийт толгойн мэлхийн чулуун дээр чулуу босгон углуургын завсарт нь чулуу чигжин суулгасан байна.

2000 онд Уянга сумын Өлтийн аманд ажиллах “Эрэл” компанийн алтны уурхайн малтлагын талбайгаас хэдий үед хамаарах нь тодорхойгүй хэд хэдэн хүний яс гарч байсан байна. 20 км урт, 3-5 км өргөн  малтлагын талбайг бульдозероор тэгшлэхдээ уг талбайд байсан дурсгалыг тэр гэхийн тэмдэггүй болтол сүйтгэсэн.

Хархорин сумын нутаг дахь Хархорум хотын туурийн дэргэд худалдаа хийдэг эртний эдлэлийн наймаачид Хархорум хотын туурь, түүний ойр орчноос янз бүрийн замаар олдсон олдворыг зардаг болжээ.

2003 онд Хархорин сумын нутагт Монгол-Германы хамтарсан экспе­дици малтаж буй Хархорум хотын туурийн КАЯ-2 талбайн урд жил нь дарсан шороог ухаж гудамжны чулуун дэвсмэлийгховх татан гаргаж малтлагаар илэрсэн ваар хэлбэрт зуухыг бут цохин сүйтгэсэн.

2006 оны дөрөвдүгээр сард Хархорин сумын нутагт Хархориноос Хөшөө Цайдам хүртэл тавигдаж буй машин замын дагууд буй археологийн дурсгалуудыг газар шорооны ажлаар сүйтгэгдэж буйг археоложчид үзэж баримтжуулсан байна.

Өмнөговь аймагт 1998 оны арванхоёрдугаар сарын 10-дын орчим Ноён сумын нэгдүгээр багийн нутаг Цагаан ханангийн агуйд бай сан XIII-ХIV зууны үед холбогдох, бүрэн хувцас зүүсгэл бүхий монгол язгууртны хатсан шарилыг мөн сумын малчин Ц.Лхагвасүрэн гэгч гарган авч шатаан устгажээ. Сумын Цагдаагийн хэлтсийн төлөөлөгч, цагдаагийн ахлах дэслэгч О.Өлзийсайхан эл хэргийг илрүүлэн золоор шаталгүй үлдсэн зарим олдворыгхураан авсан байна, 2000 оны гуравдугаар сарын 24-нд археологичид уг газар очиж баримтжуулалт хийж олдворыг авчирсан.

Сүхбаатар аймагт 1995 онд Дарьганга сумын Байшинт хэмээх эртний хотын барилгын ханын тоосгыг хилийн заставынхан ухан авч хашаа барихдаа хэрэглэсэн.

2004 онд Онгон сумын нутагт язгууртны булшийг малтжээ.

Сэлэнгэ аймагт 1973 онд Сай­хан сумын Хөтөл тосгонд Ардын Армийн 023-р анги Хархориноос нүүж иржээ. Энэ ангийнхан Бороочийн амны хадны чулуу, Зэгстийн хушуу, Гурамсан, Цагаан, Хар хад зэрэг олон газрын булш, дурсгалын чулууг авч эвдэн бусниулжээ. Мөн Луваанжалба бурхантай толгойг дэлбэлжээ.

Сайхан сумын Хөтөл тосгоныг анх байгуулахад Дарханы СОТ-1-ийн орос ажилчид Орхон сумын нутаг дахь булш хиргисүүдийг ихээхэн ухаж сүйтгэсэн байдаг.

1978-1979 оны үед мөн сумын урд толгойн өвөрт гурвалжин оройтой, хоёр метр орчим өндөр, 30 орчим сум зузаан, доогуураа нарийн хавтгай чулуун хөшөө байсныг трактороор дайран эвджээ.

Сумын төвөөс баруун тийш Дааган дэлийн урд өвөр, Гурамсангийн хойд энгэрт хиргисүүр олон байсныг барилгын цэрэг материал авахдаа ухаж сүйтгэжээ.

Сумын төвөөс зүүн хойш 30 гаруй км-т байсан Дар-Эхийн хийдийн хээтэй чулуун суварга алга болжээ.

1997 ондМандал сумын Түнхэл тосгоноос зүүн урагш Гачууртайн голын адагт нэг хиргисүүрийг цооноглон малтсан.

1999 онд Мандал сумын Түнхэл тосгоны Зуунмод уулын аманд орших хоёр хиргисүүдийг малтан тоносон.

2005 оны тавдугаар сард Дархан-Уулын Шарын гол сумын төвд хашлага чулуун тахилын онгоныг сүйтгэснийг археологичид баримтжуулжээ.

Төв аймагт Эрдэнэ сумын нутаг Хөх чулуутын голын хойдох XVII зууны үеийн язгууртны бунхант булшийг Сараадан гэгч нутгийн гбрөөчин нэг хүний хамт ухаж эвдээд тонон бусниулсан байв,

2000 оны орчим Борнуур сумын Ноён уулын сүжигтийн аманд орших хүннү булшнуудыг ухаж тоножээ.

Заамар сумын Заамарын гүүр-нээс Дархан-Уул аймаг хүртэл олон голын хөндийд сүүлийн 15 жилийн турш гадаад дотоодын 50 гаруй аж ахуйн нэгжуул уурхайн ажил явуулж дурсгалуудыг бүрмөсөн сүйтгэсэн.

Баяннуур сумын нутаг ил гэдэг газар хиргисүурүүдийг тэсэлгээ хийн ухжээ.

Увс аймагт Бөхмөрөн сумын нутаг Ачит нуурын түрэг бичээс бүхий нэгдүгээр гэрэлтхөшөөгхулгайгаар зөөвөрлөн Баян-Өлгий аймгийн музейн өмне тавьсан. Тээвэрлэх явцад хоёр хэсэг болган хугалсан нь тэр чигээрээ ямар ч хамгаалалт, сэргээлтгүй байна.

Улаанбаатар хотод 2003 онд Их тэнгэрийн амны хадны зураг дээр “А+Б=love” гэж томоор бичжээ.

Ховд аймагт 1990 онд Манхан сумын Орон нутгийг судлах музейд археологичдын Улаанбаатар хот руу авч явах боломжгүйн улмаас хүлээлгэн егсөн хадны оршуулгын олдвор болох 18 орчим настай эрэгтэй хүний хатсан шарилыг булж устгасан байна.

Ховсгол аймагт 1970-аад оны үед Улаан-Уул сумын Мунгараг багийн нутаг Багтагийн голын урд эрэгт байсан Хад толгойн зүүн тийш дагуу илрүүлж хураан авчээ.

1998-2000 онуудад жил дараа-лан Ринчинлхүмбэ сумын нэгдүгээр багийн нутаг Их голын хойдох олон хиргисүүр булшийг ухсан…

2000 оноос хойш Улаан-Уул сумын Тоомын багийн нутаг Бэлтэсийн голын захад байх олон тооны монгол, түрэг булшийг нуттийн иргэд жил дараалан сүйтгэж байна.

2003 оны есдүгээр сард Алаг-Эрдэнэ сумын нутаг Ужигийн голын эхээс баруун тийш уулын энгэрт цундад зууны үеийн нэг булшийг малтаж гарсан олдворыг тараан хаясныг археологичид үзэж баримтжуулжээ.

2003 онд Алаг-Эрдэнэ сумын Эрхэл нуурын дэргэд орших хирги­сүүдийг тонож хүний ясыг гарган хаясан байв,

2003 оны зургадугаар сард Улаан-Уул сумын нутаг Мэргэний дөрөлжид Буриадын Ганжий гэгч хиргисүүр ухсан.

2003-2004 онд мөн сумын Хурганай талд хүрлийн үеийн олон булшийг ухаж эвджээ.

2003-2004 онд Цагааннуур су­мын Гурвансайхан ууланд хирги­сүүр ухаж сүйтгэжээ.

2003-2004 онд Ринчинлхүмбэ сумын Намнантогос уулын Монго­лын үеийн булшийг Мишиг гэгч ухаж сүйтгэсэн.

Мишиг нь бас Чәдрийн дараа гэдэг газар буган хөшөөний тахилын байгууламжийг ухаж эвджээ.

Цагааннуур сумын Хармаан голын хавьд хүрэл, Хүннүгийн үеийн булш ухаж тоногдсон.

Хэнтий аймагт 2003 онд Дэлгэрхаан сумын Хэрлэнбаян-Улаан ууланд монгол язгууртны булшийг малтан сүйтгэжээ.

2003 оны зургадугаар сард Дэлгэрхаан сумын нутаг Дулаан уулын бэл дэх хиргисүүдийг ухаж тоносныг археологичид үзэж баримтжуулсан байна.

Энэ дурдагдсан баримтууд, сүйцэж байгаа түүх соёлын дурсгалпуудын зөвхен сэжүүр төдийхөн нь юм шүү! гэж хэлмээр санагдана.

Сэндийчиж ухагдсан эрдэс баялгийнхаа цооног ормон дотор “тэнгэ­рийн нохой” мэт цагираглан хэвтэж, энэлэнтэйгээр ульж үлдэж болдог юмаа гэхэд; үгүйдээ Монгол Улсаа, түүх соёлтой нь авч үлдэх, сэтгэл, зориг, ухаан монгол төрийн минь бодлого, зорилго, хууль цаазанд байхгүй юм гэж үү!

Бавуугийн ЛХАГВАСҮРЭН

Tweet This Post

Бясалгал.

Манай өнөөгийн оршин байгаа нийгэмийн үнэт зүйлс, ухаарал, сургаалиудыг хүн төрөхтний төр улсаа байгуулж байсан эхэн үеийн төсөөлөл, гүн ухаан, сургаалийг жилээс жилд олон хувь дамжуулан хувилах тусам чанар, мэдээлэл нь алдагдсаар ирсэн мэт санагддаг. Ийм жишээний сонгодогийг уншигчиддаа хүргэхээр шийдлээ.

161 оноос насан эцэслэх хүртэлээ Ромын Эзэнт Гүрнийг удирдсан жолоодогч Маркус Аурэлиус Антониус нь Өрнөдийн Түүхэн дэх Платогийн таашаадаг Гүн Ухаанч Хааны сонгодог, гайхамшигтай жишээ юм. Германы зэрлэг овог аймгуудтай тулалдсан, эдийн засгийн хүндрэлүүд болон тахал нэрвэсэн, Христэд итгэгчдийг шийтгэн, цээрлүүлсэн үйл явдлууд давхацсан түүний хаанчлал нь идеал орчноос хамаагүй ангид байсан. Маркус Аурэлиус нь сайн эзэн хаан байсан (хэдий тийм байсан ч гэсэн) гэдгээрээ дурсагдаж байгаа бус харин амьдралынхаа сүүлчийн 10 жилийн туршид алс тэртээ Дунай мөрний хөвөөнөө аян дайн, тулалдаанаас тулалдааны хооронд амсхийн задгай галын гэрэлд амран суухдаа аз болоход өдгөө биднийх болж чадсан түүний өөрөө өөртөө “Бясалгал” нэрийн дор хандсан хүүрнэлээ Герег хэлнээ хөтөлдөг байсан учир л өдгөө бидэнд дурсагдан байгаа юм.

Бясалгалын тансаглал, амт, эгэл байдал болон ихэсгэл нь бүгд түүний өөрийнх нь. Ухамсрын номлол бүгд нь тухайн үеийн хамгийн түгээмэл гүн ухаан болох Стойкизмынх бөгөөд үүнийг Эпиктетус (55 оны орчимоос 135 оныг хүртэл амьдарч байсан) хэмээх хожим нь чөлөөлөгдсөн Герег боол тун эмх цэгцтэйгээр учирлан тайлбарласан байдаг.

Ёс суртахууны агуулга нь Тэсэн Гарах, Түдгэлзэх гэсэн Эпиктетусын хоёр зарчимд эмхэтгэгдэн орсон билээ. Стойкизм нь олон тохиргоог дамжин ирсэн гэлээ ерөнхийдөө бол нөхцөл байдлыг үр дагаварыг гомдоллолгүй тайвнаар, өөрчлөлгүй хүлээн авах гэсэн номлол юм. Байгалийннааштай жам хуулийг хүлээн авдаг. Хүмүүлэгийн бүхий л үүрэг нь энэхүү жам, хуультай хэрхэн уялдан, зохицон амьдрах вэ гэдгийг нээж олоход л оршдог.

Стойкизм нь оюун бодлын тайвшралд (өнөөгийн бидний цаг үеийн онгод оруулсан олон олон нийгмийн ухаарлууд бол Стойкизмын олон хямдруулсан эд бараа л гэсэн үг!), өөрийн анд нөхөртөө туслах, үнэнч байхад, хүн хоорондын ахан дүүгийн барилдагын үндэс суурь болсон нийгмийн бүхий л үзэл бодлыг хүлээн зөвшөөрдөг космополитан (*бүх нийтийн буюу дэлхийн аливаа нэг хэсгийн үзэл бодол, сонирхол, улс төр, үзэл санаагаар хязгаарлагдахгүй) байхад анхаардаг. Стойкизмын үгсийн санд Үүрэг Хариуцлага, Тайван (Сэтгэл Хангалуун), Хүсэл Зориг гэсэн гурван үг байдаг гэхэд болно. Үүний хандлага нь пуритан (Puritan = Pure + being) буюу цэвэр ариун байх, даяанчлал, хүлцэнгүй, заримдаа бүр зайлсхийх чиглэлийг бий болгосон. Хэдийгээр энэхүү гүн ухаан нь хүндрэл, асуудлуудтай үед онцгойлон тохирч байгаа боловч түүний нөлөөлөл нь өнгөрсөн 2000 жилийн хугацаанд бараг л утга чанар, үнэ цэнээ алдаагүй юм. Цаг үе, газар орон гэж ялгалгүй хүмүүст маш хүчтэй сэтгэгдэл үлдээн, оувн ухааныг нь сийлсэн нь илэрхий харагддаг. Энэ тусглаын жишээг энэхүү жагсаалтанд оруулахаар төлөвлөж байгаа Хэнри Дэйвид Тороу (Henry David Thoreau)-гоос үзэж болох юм.

Хамгийн ихээр сэтгэл хөдөлгөсөн уриаг энэхүү бичлэгийн эхэнд дурдсан Бясалгалаас уншиж болох юм. Энэ бол уншихад амар ном. Цэцэн ухаантай ч шаналантайгаар эрх мэдэлд холбогдосон, улс төр гэхээсээ илүүтэй төгс хүний талаарх Стойкийн сургаалийн үүрэг хариуцлагаа гүнээ ухамсарласан, тэчъяадалдаа хөтлөгддөггүй, тооцоо гэхээсээ илүү төрөлхийн өгөөмөр, сайн муу хувь заяаны шоглоомонд автдаггүй нэгэн суутны өөртэйгөө ярилцсан яриаг хөндлөнгөөс чих тавин сонсож байгаа мэт мэдрэмжийг авах болно. Номын туршид бүүдийн байсан хамгийн гунигтай, харууссан өгүүлбэрүүдийн нэгэндээ “Ордонд ч хүртэл амьдрал тиймч сайхан байдаггүй” хэмээн Маркус өгүүлжээ.

Нийтээрээ нэрлэж заншсанаар Маркус Аурэлиусын Алтан Номныг олон жилийн туршид эгэл жирийн хүмүүс уншсаар ирсэн. Тэд үүнийг сонгодог биш харин ч тайвшрал, онгодын ундарга хэмээн мэдэрч хүлээн авсаар ирсэн. Эрэгтэй эмэгтэй уншигчдад аль алинд нь шууд нөлөөлж, илүү дээр, сайн сайхан амьдрахад туслаж, эгэл хүн байхын ачаа, дарамтыг ихэмсэг, бардам, сэтгэлийн хат, тэвчээрээр даван гарахад нь тусладаг цөөн хэдэн номын нэг шүү. Аристотелийг бид судладаг бол Маркус Аурэлиусыг өөрийн зүрх сэтгэлдээ хүлээн авдаг.

Tweet This Post

Алдагдсан Диваажин, Лусидас, Христийн төрсөн өглөөний тухайд, Соннетууд, Ареопажитика*

Милтоны амьдрал гэрэл гэгээтэй нээгдэж, харанхуйн дунд хаагдсан юм. Кэмбрижийн Христийн Коллежид нэгэн сайн хүүг тал нь үнэ цэнэгүй, тал нь гайхамшигтай хэмээн хочилдог байсан бөгөөд түүний урт үснээс нь болж түүнийг сургуулийнхан нь мөн Христийн Коллежийн Хатагтай хэмээн дууддаг байсан байна. Тэрээр өөрийн мэргэжлээ эртнээс олж мэдсэн бөгөөд тэр нь яруу найраг, сонгодог уран зохиол байсан аж. Дөнгөж л 21 настайдаа “агуу яруу найрагч” болохоор өөрийгөө зарласан байна. Эцгийнхээ хөдөө гэрт  жилийн туршид уншиж, бие даан суралцсаж байхдаа Lycidas хэмээх нас барсан андыхаа дурсгалд зориулсан шүлгээ бичсэн юм. Үүнийхээ дараа (1632 – 1638) Европоор хоёр жил орчим аялсан байна. Энэ хугацаанд Сэргэн Мандалтын Үеийн бусад хүмүүнлэгийн ухаанчдын нэг байсан. “Эцэг минь намайг балчир наснаас минь л эхэлж уран зохиолд сонирхолтой болгосон бөгөөд 12 наснаасаа хойш хичээлээ, давтлагаа хийж дуусгалгүйгээр шөнө дундаас өмнө орондоо тоотойхон орж байсан” хэмээн Милтон 1654 онд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг юм.

Төдөлгүй хорин жилийн туршид үргэлжилсэн улс төр, шашны эсргэцэл, сөргөөцөлдөөний үе ирсэн юм. Зарим нэгэн гайхамшигтай боловч аз амжилт багатай үргэлжилсэн үгийн зохиолууд үр дүнд зохиогдсон бөгөөд олон хүмүүс энэ үеийг түүний суу билэгийн гарз болсон үе гэж үздэг. “Хамба” нарыг үзэж ядаж, Парламентийн учир шалтгааныг хөхиүлэн дэмжиж, тэргүүлэн байсан тэрээр 10 гаруй жилийн туршид Кромвеллийн засгийн Латины асуудлыг хариуцсан Нарийн Бичгийн Дарга (Сайд) байсан бөгөөд өөрийн Пуританын номлол дээрээ хүмүүлэгийнхээ ухааныг хослуулсан нэгэн байсан байна. 43 наснаасаа сохорч, гурьан гэрлэлт нь бүтэлгүйтэж, “Сэргээн тогтоосон” (Хаант засгийг сэргээн тогтоосон Restoration-ий үе)-той холбогдон бүхий л улс төрийн найдвар, мөрөөдөл нь бүрхэг болсон юм. Уламжлагдан үлдсэн Христийн итгэл бишрэл болон шүлэг, яруу найргаас нь өөр юу ч түүнд үлдсэнгүй.

Алдагдсан Диваажин (Paradise Lost)-ийг бичсэн эрхэм маань бэлэвсэн эхнэр нь хүнд хандах бурхны арга замыг зөвтгөснийхөө төлөө 18 паундын хөлс авч байж. Шүлэг, яруу найраг нь энгийн, мэдрэмжтэй, тэчъяадсан байх хэрэгтэй хэмээн номлогч маань өөрийнхөө гаргасан жороо төдийлөн дагадаггүй ч бас байж. Түүний Ареопажитика* нь үг хэлэх эрх чөлөөг сонгодогоор хамгаалсан зохиол бөгөөд Кромвеллийн тогтоосон хатуу чанд Пуритан шашны дарангуйллыг хүчтэй дэмжсэн бүтээл байсан юм. Тэрээр гэр бүл салалтын талаарх үзэл бодлоороо өөрийнхөө цаг үеэсээ 300 жилээр түрүүлж байснаас гадна эмэгтэйчүүдийг ухаан нь самуурсан Барбарууд буюу зэрлэгүд гэж үзэж байсан. Хэлний агуу чадвартан бөгөөд Англи хэлээр Латин эсвэл Герег хэлнээ бичиж байгаа мэт бичдэг байсан байна.

*Ареопажитика нь 1644 онд, лицензгүйгээр хэвлэх эрх чөлөөний төлөө Милтоны Английн Парламентад хандан хэлсэн үг юм.  Энэ нь лицензлэгдсэн, хяналтан дор байдаг үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх чөлөөний үндсэн эрхийг хамгаалсан түүхийн хамгийн нөлөө бүхий, сэтгэл хөдөлгөсөн гүн ухааны бүтээл бөгөөд урьд хожид хэвлэлийн эрх чөлөө хамгаалан бичигдсэн бүтээлүүдээс хамгийн чадварлаг нь хэмээн тооцогддог.

Тус бүтээл нь Английн Иргэний Дайны оргил үе болох 1644 оны 11-р сарын 23-ны өдөр хэвлэгдсэн. Ареопажитика нь Афины уран илтгэгч Исократын МТӨ 5-р зуунд бичсэн бүтээлийн нэрээр нэрллэгдсэн байна. (Ареопагус нь Афин хотноо байх домогт ёслолыг хийж гүйцэтгэдэг толгой бөгөөд Исократын сэргээн босгох гэсэн Зөвлөлийн нэр ажээ.) Искораттай нэгэн адилаар Милтон нь өөрийн хэлэх үгээ амаар хэлсэнгүй. Харин оронд нь түүнийгээ хэвлэмэл хуудас болгон, өөрийнхөө эсэргүүцэж байсан хоригийг хэргээр зөрчин хэвлэмэл байдлаар түгээсэн байна.

Парламентийн хүчтэй дэмжигч Милтон нь 1643 оны Лицензлэх Тушаалыг Герег, Ромын сонгодог нийгэмд тийм хязгаарлалт, хяналт байдаггүй байсан хэмээн эсрэг маргаж байсан. Өөрийн учир шалтгаанаа библийн болон сонгодог ишлэлүүдээр бүрэн дэмжиж байсан нь бүтээлээс нь харахад тодорхой.

Сонирхолтой нь Милтон Ареопажитика дээрх шигээ бүхэлдээ либертариан байгаагүй бөгөөд status quo ante-г (өмнөх статус кво) хамгийн сайн үйлчилнэ хэмээн маргадаг нэгэн байсан. Английн гаргасан өмнөх хуулиар бол бүх номнууд хэвлэсэн газар, зохиогчийн нэртэй байх ёстой. Милтоны маргаж байснаар ийм тогтолцооны үед хэрвээ шүүмжилсэн, хараасан материал хэвлэгдвэл тэдгээр номуудыг гарсных нь дараа устгаж болно гэж үзэж байсан байна.

Ареопажитикаг Алдагдсан Диваажинтай зэрэгцүүлэн унших нь зүйтэй хэмээн үздэг бөгөөд дээрх хоёрын эхийг харьцуулан ойлгосноороо Милтоны хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй шашны хандлагыг харах цонхыг өөртөө нээж чадах юм.

Дундаж уншигч энэхүү гунигтай эрхэмтэй танилцахдаа хоёр саад бэрхшээлтэй тулгарна: эхнийх нь Милтон өөрөө, хоёрдахь нь Милтонизм.
Жон Милтоныг таашаахад хүнд. Сэтгэл үл татам байхын шийтгэлд шаналсан тэрээр бишрэн шүтүүлэх хүртэлээ бага уншигдаж, арайхийж хүлээн зөвшөөрөгдөх хүртэлээ бага бишрэн шүтэгдсэн гэж хэлвэл зохилтой. Теннисоны нэрлэсэнчлэн “Бурхнаас бэлэглэсэн Английн дуу хоолой” бол хангалттай доромжлол үзсэн дуу хоолой билээ. Милтон бол туйлын зүрх зоригтой нэгэн. Гэхдээ энэ бол хүмүүнлэгтэй нийлээгүй харин ч зөрүүд гөжүүдлэл ханхлуулснаараа төсөөллийн очийг хаядаг төрлийн зориг байсан. Түүний ихэмсэг байдал нь хэтэрхий өндөр байсан. Хамт амьдрахад хүртэл хэцүү нэгэн байсан гэдэг. Шекспир, тэр ч байтугай Данте түгээмэл биш байсан ч гэсэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хадлагыг өөртөө хүлээж байсан бол Милтонд тэр нь байхгүй байлаа. Сэмьюэл Жонсоны Торизмыг хүлээн авах юм бол түүний Милтоны талаар хийсэн тодорхойлолт болох “хэрцгий, дотогшоо бүгд найрамдахч (republican)” гэсэнтэй санал нийлэхгүй байхын аргагүй.

Түүний бичлэгийн зохиомж нь эзэндээ тун тохирсон. Милтоны бахархалтайгаар хэлсэнчлэн үүнд “дундуур нь ниснэ” гэсэн ойлголт байж болохгүй. Энэ нь сүрлэг байж болно, эсвэл нээлттэй байж бас болно, бүр тэнгэрлэг байж болно, эсвэл бүр бардамналтай байж болно. Үргэлж биш тохиолдох цөөн хэдэн шүлэгнээс бусад тохиолдолд түүний бүтээлүүд нь хэзээ ч сэтгэл татам, тайван эсвэл хялбар байгаагүй. Эдгээр нь харинч эсрэгээрээ хүнд, хэцүү, үгийн сан болон өгүүлбэр зүйн хувьд гажиг, туйлын хүчтэй ихэсгэлтэй аж.

Милтоныг огт уншихгүй алгасах хэрэгтэй гэж зөвлөж ч бас болох юм. Гэхдээ энэ бол миний хэлэх зөвлөгөө биш. Түүний шашин судлал болон ухамсрын өвгөрөлтийн хувьд, (хэдийгээр өөрийнх нь хувьд хэв маягчлал биш байсан ч гэлээ) түүний бүхий л хэв аяглалуудын хувьд, түүний бие хүнийх нь төлөв байдлын бүхий л сөрөг соронзонгийн хувьд, тэрээр өөрийн шүлэг яру найраг болон үргэлжилсэн үгийн зохиолынхоо хувьд агуу уран бүтээлч, зохиолч байж чадсан. Очир алмааз гэж тэрээр нэрлэх байсан түүний хад чулуу шиг тэнгэрлэг байдлаараа тэрээр бидний цаг үеийг хүртэл өөрийнхөө ихэмсэг, язгуур сурвалжит инээмсэглэн, өөрийнхөө хэлэх гэсэн үгсээ өгүүлсээр байгаа учир л түүнийг Амьдралынхаа туршид унших ёстой бүтээл, зохиолч хэмээн онцлоод байгаа хэрэг.

Милтоныг уншихад зориулан өөрийгөө хүртэл онцгойлон тохируулах, өөрчлөхөд алдах зүйл байхгүй. Хэрвээ тэрээр музейн үзмэр байсан бол тэрээр туйлын ховор үзмэр байх байсан. Хэрвээ та түүний Алдагдсан Диваажин-гийн хэлэх гэсэн санааг хүлээж авч чадахгүй бол ядаж л түүний зохиолын тансаг аялгуу, сайтар боловсруулсан дүрслэл, Сатаны хөрөг, Милтон өөрөө олон талаараа адилхан унаж буй Бурхан зэргийг нь уншиж болох юм. Хэн ч түүн шиг ийм агуу бичихгүй л болов уу. Түүний хамгийн тансаг бичигдсэн үргэлжилсэн үгийн зохиолд л гарах тийм төгс, донсолгоотой үеийг хэн дахин хэзээ ч хүлээн өөртөө авч чадахгүй.

Анх удаагаа танихгүй Готик сүмд хөл тавих үед бидний ч гэсэн мэдрэмж олон талтай болж ирдэг. Эхлээд харь элгийн мэт, хэтэрхий ээдртээтэй мэт, хүнд нэг л тийм ойр биш мэт санагдана. Гэхдээ жаахан удан, дасах тусмаа бид түүнийг барьсан хүмүүс оюун санаандаа юуг төсөөлж байснаас нь эхлэн ойлгож хүлээн авч мэдэрч эхэлдэг шүү дээ. Бага багаар барилгын бүтэц болон түүний дотор чимэглэлүүд нь өнгөний хослолууд нь танил болж ирдэг. Төдөлгүй агуулга, шинж чанараараа өөр боловч хоорондоо бүрэлдэх боломжтой “бахархмаар” болон “гоо сайхны таашаал”гэсэн  хоёр маш энгийн тодорхой төсөөлөл бидний оюун санаанд бууж ирнэ. Милтоныг яг л ингэж тодорхойлох хэрэгтэй болов уу. Тэрээр цаг үргэлж эдгээр сэтгэл хөдлөлийн онгод нь байж чадахгүй мөн цаашлаад түүнийг байнга эрэлхийлэн хайгч ч бас биш юм. Гэхдээ л түүний бичсэнг танд зөвлөж байна. Милтон таныг хэтэрхий ядраах эсвэл бидний энгийн оюун бодолд хэтэрхий ихэмсэг, тэнгэрлэг байвал түүнийг нь алгасаад харин бага тунгаар  унших аваас түүний зохиолууд ч бас нийгэмшил, түүний сэтгэл зүйд эрхэм чухал үүрэгтэй юм шүү. Монгол хэлнээ түүний бүтээлээс орчуулсан тохиолдол цөөн, зарим нэгэн Англи хэл судлаачдын бичгийн цааасан дундах ноорог дотор орчуулгын оролдлогууд байж болох юм. Харин манай блогт түүний “how soon hath time” шүлгийнх нь орчуулга бий.

Tweet This Post